Evropa

kontinent
Za druga značenja, pogledajte Evropa (čvor).

Evropa je kontinent koja zauzima zapadni dio Evroazije i u potpunosti se nalazi na sjevernoj hemisferi, odnosno većim dijelom unutar istočne hemisfere. Izraz "kontinent" obično podrazumijeva fizičku geografiju velike kopnene mase s potpunim ili gotovo potpunim vodenim okruženjem na njenim granicama. Međutim, evropsko-azijski dio granice donekle je proizvoljan i nedosljedan po toj definiciji, zbog djelomičnog naslanjanja na Ural i Kavkaz, a ne zbog niza djelomično spojenih vodotoka koje je 1715. predložio kartograf Herman Moll.[3]

Evropa
Europe (orthographic projection).svg
Površina 10.180.000 km2
Br. stanovnika 746.419,440 (2018.)
Gustoća
stanovništva
72,9 km2
Nominalni BDP 21,79 biliona $ [1]
BDP (PPP) 29,01 biliona $ (2019)[2]
Denonim Evropljani
Države 50
Položaj Evrope na karti svijeta
Topografska karta Evrope
Države Evrope

Ovi vodotoci idu od turskog tjesnaca do gornjeg toka rijeke Ob, gdje se uliva u Arktički okean. Granica između Evrope i Azije mijenjana je nekoliko puta od svoje prve koncepcije iz vremena klasične antike kao niz rijeka, mora i tjesnaca za koje se vjerovalo da se protežu od Sredozemnog mora pa sve do "kraja svijeta".

Sadašnja podjela Euroazije na dva kontinenta odražava kulturološke, jezične i etničke razlike na istoku i zapadu, koje se razlikuju po osobinama, a ne po oštroj razdijelnoj liniji. Geografska granica između Evrope i Azije ne slijedi nikakve državne granice i sada slijedi samo nekoliko prirodnih morskih vodenih masa. Turska je transkontinentalna zemlja koja je u cijelosti podijeljena vodom, dok su Rusija i Kazahstan samo dijelom podijeljeni vodenim putevima. Prema sadašnjoj konvenciji, Gruzija i Azerbejdžan su transkontinentalne zemlje u kojima su vodeni putevi potpuno zamijenjeni planinama kao prirodnom granicom razdvajanja između kontinenata.

Granice evropskog kontinenta određuju Arktički okean na sjeveru, Atlantski okean na zapadu, Azija na istoku i Sredozemno more na jugu. Od oko 1850. godine, Evropa se najčešće smatra zasebnim kontinentom i odvojena od Azije vododjelnicom rijeke Ural, planinama Ural i Kavkaz, Kaspijskim i Crnim morem kao i plovnim putevima turskih moreuza.[4] Sa površinom od 10.180.000 km2 pored Australije je površinski najmanji kontinent i čini oko 2% Zemljine površine i oko 6,8% njenog kopna. Poslije Azije i Afrike Evropa je sa oko 742.452.000 stanovnika (2018) treći najnaseljeniji kontinent, što čini oko 11% od ukupnog broja svjetskog stanovništva.[5]

Na evropsku klimu u velikoj mjeri utječu tople atlantske struje koje ublažavaju zime i ljeta na većem dijelu kontinenta, čak i na geografskim širinama duž kojih su klimatski uslovi u Aziji i Sjevernoj Americi hladni. Dalje od mora, sezonske razlike su vidljivije nego blizu obale. Politički, Evropa je podijeljena na približno 50 nezavisnih država, od kojih je Rusija je njena najveća i najmnogoljudnija država sa oko 39% učešća u površini (evropski dio Rusije) i oko 15% u ukupnom stanovništvu kontinenta. S druge strane, Vatikan je i po broju stanovnika i površini njena najmanja država.

Evropa, a posebno antička Grčka i stari Rim, bili su rodno mjesto Zapadne civilizacije.[6][7] Pad Zapadnog Rimskog Carstva 476. n.e. i kasnija Velika seoba naroda označili su kraj Starog vijeka i početak Srednjeg vijeka. Renesansni humanizam, velika geografska otkrića umjetnost i nauka doveli su do modernog doba. Otkako su Portugalsko Carstvo i Špansko Carstvo započeli doba velikih geografskih otkrića, Evropa je imala glavnu ulogu u svjetskim poslovima. Između 16. i 20. stoljeća, evropske sile su kontrolirale u različitim vremenima američki kontinent, gotovo cijelu Afriku i Okeaniju te većinu Azije.

Doba prosvjetiteljstva, a kasnija francuska revolucija i napoleonovi ratovi oblikovali su kontinent kulturno, politički i ekonomski od kraja 17. stoljeća do prve polovine 19. stoljeća. Industrijska revolucija, koja je u Velikoj Britaniji započela krajem 18. stoljeća, dovela je do radikalnih ekonomskih, kulturnih i društvenih promjena u Zapadnoj Evropi, a naposljetku i širem svijetu. Oba svjetska rata odvijala su se većim dijelom u Evropi, pridonoseći padu prevlasti Zapadne Evrope u svjetskim poslovima do sredine 20. stoljeća, dok su Sovjetski Savez i Sjedinjene Države zauzeli veliki značaj. Tokom hladnog rata, Evropa je bila podijeljena duž željezne zavjese između NATO-a na zapadu i Varšavskog pakta na Istoku, sve do revolucija 1989. i pada Berlinskog zida.

Godine 1949. osnovano je Vijeće Evrope, nakon govora Winstona Churchilla, s idejom o objedinjavanju Evrope u postizanju zajedničkih ciljeva. Time bi se objedinile sve evropske države osim Bjelorusije, Kazahstana i Vatikana. Daljnje evropsko objedinjavanje nekih država dovela je do stvaranja Evropske unije (EU) kao zasebnog političkog entiteta, koja bi bila neka vrsta konfederacije i federacije.[8] EU je nastala u Zapadnoj Evropi, ali se širila prema istoku od raspada Sovjetskog Saveza 1991. Valuta većine zemalja Evropske unije je euro, a najčešće se koristi među Evropljanima, a Schengenski prostor EU ukida graničnu i imigracijsku kontrolu između većine svojih država članica.

Porijeklo imenaUredi

Glavni članak: Europa (mitologija)
 
Prva rana mapa svijeta po Anaksimandaru (6. vijek p.n.e.)

U klasičnoj grčkoj mitologiji Evropa (starogrčki: Εὐρώπη) je bila feničanska princeza, koju je oteo Zeus u liku bika.[9] Ipak, mit ne objašnjava zašto je kontinent nazvan po njoj. U Grčkoj se taj pojam spominje prvi put u 6. vijeku p. n. e. Čini se da su u početku tako zvali kontinentalni dio Grčke sjeverno od Korintskog zaliva, a zatim i sve zemlje sjeverno od Sredozemnog mora. Postoji i drugo objašnjenje - da ime kontinenta dolazi od riječi ereb, koja na semitskim jezicima znači "zalazak sunca" tj. mjesto zalaska sunca. Naime, za semitske (bliskoistočne) narode, sunce zalazi nad Evropom.[10]

DefinicijaUredi

Moderna definicijaUredi

Preovladavajuća definicija Evrope kao geografskog naziva koristi se od sredine 19. vijeka. Smatra se da je Evropa ograničena velikim vodenim tijelima na sjeveru, zapadu i jugu. Kao granice Evrope na krajnjem istoku obično se smatraju planina Ural, rijeka Ural i Kaspijsko more. Na jugoistočnim granicama se nalaze planine Kavkaza, Crno more i vodeni putevi koji povezuju Crno i Sredozemno more.[11]

Ostrva su uglavnom grupisana s najbližim kontinentalnom kopnom, pa se Island smatra dijelom Evrope, dok je obližnje ostrvo Grenland obično dodijeljeno Sjevernoj Americi, iako politički pripada Danskoj. Ipak, postoje neke iznimke koje se temelje na sociopolitičkim i kulturološkim razlikama. Kipar je najbliži Anadoliji (ili Maloj Aziji), ali se političkim dijelom smatra dijelom Evrope i član je EU. Malta se stoljećima smatrala ostrvom koje pripada Magribu, ali sada se smatra i dijelom Evrope.[12]

"Evropa" (kako se izričito koristi u britanskom engleskom), može se odnositi i isključivo na kontinentalnu Evropu.[13]

Historija pojma EvropaUredi

 
Srednjovjekovna Terrarum Orbis karta koju je 1472. godine ispisao Günther Zainer, a koja prikazuje tri kontinenta kao domene sinova Nuha - od Azije do (Šema), od Evrope do (Jafeta) i od Afrike do Šama

Rana historijaUredi

Prva zabilježena upotreba Evrope kao geografskog pojma može se pronaċi u Homerovoj himni Delian Apolonu o zapadnoj obali Egejskog mora. Kao naziv za dio poznatog svijeta prvi put ga koriste u 6. vijeku p.n.e. Anaksimandar i Hekatej Mileċanin. Anaksimandar je postavio granicu između Azije i Evrope uz rijeku Fazis (današnja rijeka Rioni na teritoriji Gruzije) na Kavkazu, ustaljeni naziv koji je još uvijek slijedio Herodot u 5. vijeku p.n.e.[14] Herodot je spomenuo da su nepoznate osobe svijet podijelile u tri dijela, Evropu, Aziju i Libiju (Afrika), s tim da rijeke Nil i Faza sačinjavaju njihove granice. On je također izjavio da su neki smatrali rijeku Don, a ne Fazis kao granicu između Evrope i Azije. Istočnu granicu Evrope odredio je u 1. vijeku p. n. e. geograf Strabon na rijeci Don. U drevnom jevrejskom tekstu Knjiga jubileja opisani su kontinenti kao zemlje koje je Noa dao svojoj trojici sinova. Prema ovom tekstu, Evropa se proteže od Herkulovih stubova na Gibraltarskom moreuzu, razdvajajući ih od Sjeverozapadne Afrike pa sve do rijeke do Dona, razdvajajući ih od Azije.[15]

Ovaj ustaljeni običaj određivanja evropskih granica nastavljen je i u Srednjem vijeku, a današnje određivanje granica koje je u upotrebi potječe iz vremena Antčkog Rima, koju su koristili autori iz tog vremena poput Posidonija,[16] Strabona [17] i Ptolomeja,[18] koji su smatrali Tanais (današnja rijeka Don) kao prirodnu evropsku granicu.

Izraz "Evropa" prvi se put koristi za kulturnu sferu u Karolinškoj renesansi u 9. vijeku. Od tada je ovaj naziv označavao sferu utjecaja zapadne crkve, nasuprot istočnjačkim pravoslavnim crkvama i islamskom svijetu.

Kulturna definicija Evrope kao zemalja latinskog hrišćanstva nastala je u 8. vijeku, označavajući novu kulturnu zajednicu nastalu spajanjem njemačkih tradicija i hrišćansko-latinske kulture, koji je djelomično definiran u kontrastu s Bizantom i Islamom. Ograničen je na sjeverno Pirinejsko poluostrvo, Britanskih ostrva, Francuske, kristijaniziranog dijela zapadne Njemačke, alpske regije te sjeverne i središnje Italije.[19]

Savremene definicijeUredi

 
Europa regina (bosanski:Kraljica Evropa), prikaz iz 1582. godine

Pitanje određivanja precizne istočne granice Evrope postavlja se u ranom modernom razdoblju, budući da je istočni nastavak preko Velike Moskovske Kneževine počeo uključivati i Sjevernu Aziju.

Kroz Srednji vijek pa sve do 18. vijeka, tradicionalna podjela kopnene evroazije na dva kontinenta, Evropu i Aziju, pratila je Ptolomejevu podjelu, s granicom koja slijedi Turski tjesnac, Crno more, Kerčki tjesnac, Azovsko more i rijeku Don (drevni grad Tanais). Ali karte proizvedene tokom 16. do 18. vijeka obično su se razlikovale u tome kako nastaviti granicu izvan zavoja rijeke Don kod Kalača na Donu (gdje je najbliža Volgi, a sad joj je pridružen i kanal Volga-Don), na teritoriju koju drevni geografi nisu detaljno opisali. Oko 1715. godine, kartograf Herman Moll izradio je mapu na kojoj je prikazan sjeverni dio rijeka Ob i njene glavne pritoke Irtiš, kao komponente niza djelomično spojenih vodotokova koji su graničili između Evrope i Azije od rijeke Don pa sve do Arktičkog okeana. Godine 1721. izradio je noviju kartu koja se lakše čitala. Međutim, njegovu ideju da se velike rijeke koriste gotovo isključivo kao razgraničenje nikada nije preuzelo Rusko Carstvo.

 
Nova Karta Evrope prema najnovijim opažanjima (1721.) Hermanna Molla, koji je crtao istočnu granicu Evrope duž rijeke Don koja teče na jugozapad, i rijeka Tobol, Irtiš i Ob koje teku prema sjeveru

Četiri godine kasnije, 1725., švedski kartograf Philip Johan von Strahlenberg prvi je odstupio od klasične granice na rijeci Don. Umjesto toga, predlažio je da se planinski lanci uključe kao granice između kontinenata, kad god se smatra da ne postoje odgovarajući plovni putovi, bez obzira na Ob i Irtiš. Nacrtao je novu liniju duž Volge, slijedeći Volgu prema sjeveru do Samare, između Obšijeg Sirta (vododijelnica između Volge i Urala), a zatim na sjever uz Uralske planine.[20] To je usvojilo Rusko Carstvo i ovaj dogovor je vremenom postao opšteprihvaćen, ali ne bez kritika mnogih modernih analitičkih geografa poput Halforda Mckindera, koji su u Uralskim planinama vidjeli malu valjanost kao granicu između kontinenata.[21] Kartografska izdanja sve do 19. stoljeća i dalje su se razlikovala po graničnoj liniji između donjeg toka rijeke Don i Samare. Atlas iz 1745. koji je objavila Ruska akademija nauka ima granicu koja slijedi tok rijeke Don, iza Kalača pa sve do Serafimoviča prije nego što zasiječe sjeverno prema Arhangelsku. Međutim, kartografski crtači od 18. do 19. vijeka, poput engleskog krtografa Johna Caryja, slijedili su Strahlenbergov recept. Na jugu je Kumo-maničku dolinu koju je 1773. godine njemački prirodoslovac Peter Simon Pallas identificirao kao dolinu, koja je nekada spajala Crno i Kaspijsko more[22][23] , a potom je predložena kao prirodna granica između kontinenata.

Sredinom 19. vijeka postojale su 3 glavne konvencije: jedna je slijedila Don, kanal Volga-Don i Volgu, druga je slijedila Kumo-maničku udolinu do Kaspijskog mora, zatim rijeku Ural, a treća je napuštala Don sveukupnim slijedom Velikog Kavkaza koji se slivao u Kaspijsko more. Pitanje je i dalje bilo tretirano kao "kontroverza" u geografskoj literaturi tokom 1860-ih. Jedan od osnivača Geografskog udruženja, Douglas Freshfield zagovarao je granicu kavkaskog grebena kao "najbolju moguću", pozivajući se na podršku raznih "modernih geografa."[24] U Rusiji i Sovjetskom Savezu, granica duž Kumsko–maničke udoline najčešće se koristila već 1906.[25] 1958. Sovjetsko geografsko društvo službeno je preporučilo da se granica u udžbenicima između Evrope i Azije povuče od Bajdarackog zaljeva, na Karskom moru, uz istočno podnožje Uralskih planina, zatim slijedeći preko Urala do Mugodžarskog gorja, pa tokom rijeke Emba i Kumo-maničke udoline,[26] čime bi se Kavkaz potpuno smjestio u Aziju, a Ural u Evropu.[27] Međutim, većina geografa u Sovjetskom Savezu zalagala se za granicu duž kavkaskog grebena [28] i to je postao uobičajeni sporazum u kasnijem 20. vijeku, iako je "Kumo-maniċka" granica ostala u upotrebi na nekim kartama iz 20. vijeka.

HistorijaUredi

Glavni članak: Historija Evrope

PrahistorijaUredi

Glavni članak: Prahistorijska Evropa
 
Paleolitsko peċinsko slikarstvo iz peċine Lascaux u Francuskoj (oko 15.000 p.n.e.)

Homo erectus georgicus, koji je živio prije otprilike 1,8 milina godina u Gruziji, najraniji je hominid koji je otkriven u Evropi.[29] Ostali ostaci hominida, stari oko 1 milion godina, otkriveni su u arheološkom nalazištu Atapuerca u Španiji.[30] Neandertaski čovjek (nazvan po dolini neandertalaca u Njemačkoj) pojavio se u Evropi prije 150. 000 godina (prije 115. 000 godina nalazi se već u Poljskoj) i nestao je iz fosilnog zapisa prije otprilike 28. 000 godina, s tim da je njihovo konačno utočište bilo u Portugalu. Neandertalce su zamijenili Kromanjonci, koji su se u Evropi pojavili prije otprilike 43. 000 do 40. 000 godina.[31] Najstarija nalazišta u Evropi od prije 48. 000 godina su Balzi Rossi (Italija), Geissenklösterle (Njemačka) i Isturitz (Francuska).[32][33]Evropski period neolita obilježen je uzgojem usjeva i stoke, te povećanim brojem naselja i širokom upotrebom keramike. Počeo je oko 7000. godine p.n.e. u Grčkoj i na Balkanu, vjerovatno pod utjecajem ranijih poljoprivrednih praksi u Anadoliji i na Bliskom istoku.[34] Širio se od Balkana duž doline Dunava i Rajne (Kultura trakaste keramike) i duž mediteranske obale (Impresso kultura). Između 4500. i 3000. p.n.e. ove srednjoevropske neolitske kulture razvijale su se dalje ka zapadu i sjeveru, prenoseći novostečene vještine izrade bakrenih predmeta. U Zapadnoj Evropi razdoblje neolita obilježavaju: nevelika poljoprivredna naselja, vanjski spomenici, poput ogradnih zavoda, tumuli i megalitske grobnice.[35] Kulturni horizont Kulture vrpčaste keramike procvjetao je na prijelazu iz neolita u Bakarno doba. U tom su razdoblju širom Zapadne i Južne Evrope izgrađeni gigantski megalitski spomenici, poput Megalitskih hramova na Malti i Stonehengeu.[36][37]

Stara Grčka se smatra kolijevkom evropske kulture. Prema Homeru, originalno samo srednja Grčka je bila Evropa. Kasnije cijela Grčka je bila "Evropa" i u 500. p. n. e. značaj te riječi je postao cijelo područje sjeverno od Grčke. Rimsko Carstvo, a s njim i hrišćanstvo, ujedinilo je veliki dio kontinenta s težištem na Sredozemlju. Nakon pada Rima i doseljavanja raznih naroda iz Azije, evropski napredak je usporio tokom razdoblja koje je poznato kao srednji vijek. Karlo Veliki je udario temelje jedne nove, zapadnije Evrope, kojoj središte više nije u Rimu, ali i ona ostaje rascjepkana pokušajima njemačkih careva Svetog Rimskog Carstva. Riječ Evropa se gubi, a umjesto nje preovladava pojam hrišćanski svijet i jedinstveni poduhvati u tom smislu (Krstaški ratovi, katedrale).

Evropa se redefiniše u 16. vijeku zbog Renesanse i prekookeanskih kolonija. Nastaju jaka kraljevstva i budi se nacionalizam. Francuska revolucija i industrijska revolucija donose inovacije kojima će Evropa u 19. vijeku zavladati cijelim svijetom.

Dva svjetska rata 20. vijeka vode se najvećim dijelom na evropskom tlu. Evropa gubi svjetsku vlast i kolonije, a hladni rat stvara jaku podjelu na kapitalističku zapadnu Evropu i komunističku istočnu Evropu pod kontrolom Sovjetskog Saveza. Nakon pada komunističkih režima 1990. godine, evropske se zemlje naglo zbližavaju. 1992. godine, naziv Evropska zajednica postaje Evropska unija, politički i ekonomski savez koji obuhvata veći dio kontinenta.

StanovništvoUredi

Prema procjenama UN-a u Evropi je 2007. godine živjelo 731 milion stanovnika,[38] što je nešto više od 11% svjetske populacije. Precizna brojka zavisi o tačnoj geografskoj definiciji Evrope. U članicama Evropske unije u 2008. godini je živjelo oko 499 miliona stanovnika. Pet transkontinentalnih evropskih država [3] broji ukupno 240 miliona stanovnika, od čega oko pola njih žive na teritoriji koja geografski pripada Evropi.[39] Prije stotinjak godina, Evropa je bila dom za oko 25% svjetske populacije. Iako je broj stanovnika kontinenta kontinuirano rastao nije ni blizu dostigao tempo rasta kao u Aziji ili Africi. Opadanja nataliteta (posebno u Njemačkoj) i visok životni vijek u većini evropskih zemalja znači da će problem sve starijeg stanovništva i pad populacije biti problem za mnoge evropske ekonomije, političke i društvene institucije. Države na rubovima Evrope, izuzev država južne Evrope, imaju općenito snažniji rast populacije u odnosu na države Srednje Evrope. Albanija (iako je u jugoistočnoj Evropi) i Irska imaju snažan rast broja stanovnika, više od 1% godišnje.[40]

JeziciUredi

Glavni članak: Jezici u Evropi
 
Lingvistička karta Evrope

Većina evropskih jezika spada u jednu od tri grupe Indoevropskih jezika: Romanski jezici su izvedeni iz latinskog jezika koji je bio službeni jezik Rimskog carstva, germanski jezici, vode porijeklo od jezika koji se svojevremeno koristio na prostoru današnje južne Skandinavija, te slavenskih jezika.[41][41] Romanski jezici se govore prije svega u jugozapadnoj Evropi, kao i u Rumuniji i Moldaviji, u srednjoj i istočnoj Evropi. Germanski jezici govore u Sjevernoj Evropi, na Britanskom ostrvu i nekim dijelovima srednje Evrope. Slavenski jezici se govore u srednjoj, istočnoj i jugoistočnoj Evropi.[41] Mnogi drugi evropski jezici su izvan ove tri glavne grupe jezika. Ostali indoevropski jezici uključuju baltičku grupu jezika (litvanski i latvijski), keltsku grupu (irski, škotski galski, velški, bretonski i dr.[41]), grčki, armenski, i albanski. Pored toga, postoji i posebna grupa uralskih jezika (estonski jezik, finski i mađarski) koji se govore uglavnom u Estoniji, Finskoj, i Mađarskoj. Turska grupa jezika jezika uključuju azerbejdžanski jezik i turski.

Jezik koji je najviše uticao na ostale jeste latinski, koji je prvo bio službeni jezik Rimskog carstva, zatim jezik crkve i napokon jezik intelektualaca, da bi danas nestao kao živi jezik, ali se sačuvao kao korijen hiljada riječi u mnogim evropskim jezicima.

ReligijaUredi

Glavni članak: Religija u Evropi

Historijski gledano, religija u Evropi je u velikoj mjeri utjecala na evropsku umjetnost, kulturu, filozofiju i druge ljudske djelatnosti. U Evropi je najviše kršćana (76,2%)[42] uključujući katoličke, pravoslavne i protestantske kršćane. Nakon kršćana najviše je muslimana (6%)[43] koncentrisani uglavnom na Balkanu i istočnoj Evropi (Bosna i Hercegovina, Albanija, Kosovo, Kazahstan, Sjeverni Kipar, Turska, Azerbejdžan, te na području Sjevernog Kavkaza i regije Volga-Ural). Osim ove dvije religije tu su i: judaizam, hinduizam, budizam i neke druge manjinske religije. Evropa sve više postaje relativno sekularni kontinent, uz sve veći broj i udio nereligioznog stanovništva, ateista i agnostika. Postoji izuzetno veliki broj religiozno nedeklarisanih stanovnika od kojih je najviše u Češkoj, Estoniji, Švedska, Njemačkoj i Francuskoj.[44]

GeografijaUredi

Evropa ima veći omjer obale i kopnene mase od bilo kojeg drugog kontinenta ili potkontinenta.[45] Njene morske granice su na Arktičkom okeanu na sjeveru, Atlanskom okeanu na zapadu, te Sredozemnom, Crnom i Kaspijskom moru na jugu.

Također pogledajteUredi

ReferenceUredi

  1. ^ "GDP Nominal, current prices". International Monetary Fund. 2019. Pristupljeno 6. 3. 2019.
  2. ^ "GDP PPP, current prices". International Monetary Fund. 2019. Pristupljeno 20. 4. 2019.
  3. ^ National Geographic Atlas of the World (7th izd.). Washington, DC: National Geographic. 1999. ISBN 978-0-7922-7528-2. "Europe" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): "A commonly accepted division between Asia and Europe ... is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."
  4. ^ National Geographic Atlas of the World (7th ed.). Washington, DC: National Geographic. 1999. ISBN 0-7922-7528-4. "Europe" (pp. 68–9); "Asia" (pp. 90–1): "A commonly accepted division between Asia and Europe ... is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."
  5. ^ http://esa.un.org/unpd/wpp/ Podaci o svjetskoj populaciji
  6. ^ Kim Covert (2011). Ancient Greece: Birthplace of Democracy. Capstone. str. 5. ISBN 978-1-4296-6831-6. Ancient Greece is often called the cradle of western civilization. ... Ideas from literature and science also have their roots in ancient Greece.
  7. ^ Ricardo Duchesne (2011). The Uniqueness of Western Civilization. Brill. str. 297. ISBN 978-90-04-19248-5. The list of books which have celebrated Greece as the "cradle" of the West is endless; two more examples are Charles Freeman's The Greek Achievement: The Foundation of the Western World (1999) and Bruce Thornton's Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization (2000)
  8. ^ "The European union—a federation or a confederation?" (PDF).
  9. ^ εὐρύς, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus.
  10. ^ Michael A. Barry: "L'Europe et son mythe : à la poursuite du couchant". In: Revue des deux Mondes (November/December 1999) p. 110. ISBN 978-2-7103-0937-6.
  11. ^ Microsoft Encarta Online Encyclopaedia 2007. Europe. Arhivirano s originala, 28. 10. 2009. Pristupljeno 27. 12. 2007.
  12. ^ Falconer, William; Falconer, Thomas. Dissertation on St. Paul's Voyage, BiblioLife (BiblioBazaar), 1872. (1817.), p. 50, ISBN 1-113-68809-2 These islands Pliny, as well as Strabo and Ptolemy, included in the African sea
  13. ^ "Europe — Noun". Princeton University. Pristupljeno 9. 6. 2008.
  14. ^ Histories 4.38. C.f. James Rennell, The geographical system of Herodotus examined and explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244
  15. ^ Franxman, Thomas W. (1979). Genesis and the Jewish antiquities of Flavius Josephus. Pontificium Institutum Biblicum. str. 101–102. ISBN 978-88-7653-335-8.
  16. ^ W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a.
  17. ^ I. G. Kidd (ed.), Posidonius: The commentary, Cambridge University Press, 2004, ISBN 978-0-521-60443-7, p. 738.
  18. ^ Geographia 7.5.6 (ed. Nobbe 1845, vol. 2, p. 178) Καὶ τῇ Εὐρώπῃ δὲ συνάπτει διὰ τοῦ μεταξὺ αὐχένος τῆς τε Μαιώτιδος λίμνης καὶ τοῦ Σαρματικοῦ Ὠκεανοῦ ἐπὶ τῆς διαβάσεως τοῦ Τανάϊδος ποταμοῦ. "And [Asia] is connected to Europe by the land-strait between Lake Maiotis and the Sarmatian Ocean where the river Tanais crosses through."
  19. ^ Norman F. Cantor, The Civilization of the Middle Ages, 1993, ""Culture and Society in the First Europe", pp185ff.
  20. ^ Philipp Johann von Strahlenberg (1730). Das Nord-und Ostliche Theil von Europa und Asia (jezik: German). str. 106.CS1 održavanje: Nepoznati jezik (link)
  21. ^ Davies, Norman (1996). Europe: A History. str. 8. ISBN 978-0-19-820171-7. Pristupljeno 23. 8. 2010.
  22. ^ "Boundary of Europe and Asia along Urals" (jezik: Russian). Arhivirano s originala, 8. 1. 2012.CS1 održavanje: Nepoznati jezik (link)
  23. ^ Peter Simon Pallas, Journey through various provinces of the Russian Empire, vol. 3 (1773)
  24. ^ Douglas W. Freshfield, "Journey in the Caucasus", Proceedings of the Royal Geographical Society, Volumes 13–14, 1869. Cited as de facto convention by Baron von Haxthausen, Transcaucasia (1854); review Dublin University Magazine
  25. ^ "Europe"[mrtav link], Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, 1906
  26. ^ "Do we live in Europe or in Asia?" (jezik: Russian).CS1 održavanje: Nepoznati jezik (link)
  27. ^ Orlenok V. (1998). "Physical Geography" (jezik: Russian). Arhivirano s originala, 16. 10. 2011.CS1 održavanje: Nepoznati jezik (link)
  28. ^ E.M. Moores, R.W. Fairbridge, Encyclopedia of European and Asian regional geology, Springer, 1997, ISBN 978-0-412-74040-4, p. 34: "most Soviet geographers took the watershed of the Main Range of the Greater Caucasus as the boundary between Europe and Asia."
  29. ^ A. Vekua; D. Lordkipanidze; G.P. Rightmire; J. Agusti; R. Ferring; G. Maisuradze; et al. (2002). "A new skull of early Homo from Dmanisi, Georgia". Science. 297 (5578): 85–89. Bibcode:2002Sci...297...85V. doi:10.1126/science.1072953. PMID 12098694.
  30. ^ The million year old tooth from Atapuerca, Spain, found in June 2007
  31. ^ National Geographic, 21.
  32. ^ Fu, Qiaomei; et al. (23 October 2014). "The genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia". Nature. 514 (7523): 445–449. Bibcode:2014Natur.514..445F. doi:10.1038/nature13810. hdl:10550/42071. PMC 4753769. PMID 25341783.
  33. ^ 42.7–41.5 ka (1σ CI). Katerina Douka et al., A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy), Journal of Human Evolution 62(2), 19 December 2011, 286–299, doi:10.1016/j.jhevol.2011.11.009.
  34. ^ Borza, E.N. (1992), In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon, Princeton University Press, str. 58, ISBN 978-0691008806
  35. ^ Scarre, Chris (1996). Fagan, Brian M. (ured.). The Oxford Companion to Archaeology. Oxford University Press. str. 215–216. ISBN 978-0-19-507618-9.
  36. ^ Atkinson, R.J.C., Stonehenge (Penguin Books, 1956)
  37. ^ Peregrine, Peter Neal; Ember, Melvin, ured. (2001). "European Megalithic". Encyclopedia of Prehistory. 4 : Europe. Springer. str. 157–184. ISBN 978-0-306-46258-0.
  38. ^ "World Population Prospects: The 2006 Revision Population Database". UN — epartment of Economic and Social Affairs. Pristupljeno 17. 10. 2011.
  39. ^ Russia 142, Georgia 4.7, 8.6
  40. ^ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html
  41. ^ a b c d http://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe
  42. ^ Christianity in Europe
  43. ^ Globalni pregled religija: Muslimani Pristupljeno 22.3.2016.
  44. ^ Dogan, Mattei (1998). "The Decline of Traditional Values in Western Europe". International Journal of Comparative Sociology. Sage. 39: 77–90. doi:10.1177/002071529803900106.
  45. ^ Kuper, Simon (23. 5. 2014). "Why Europe works". www.ft.com (jezik: engleski). Pristupljeno 17. 2. 2020.

Vanjski linkoviUredi