Otvori glavni meni

Ujedinjeno Kraljevstvo

država u sjeverozapadnoj Evropi
Ovaj članak je o suverenoj državi. Za ostrvo u Atlantskom okeanu, pogledajte Velika Britanija.

Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Sjeverne Irske (engleski: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland), skraćeno UK, jest suverena država u zapadnoj Evropi. Nalazi se sjeverozapadno od obale Evrope te obuhvata ostrvo Velike Britanije (ovaj termin se ponekad pogrešno upotrebljava za naziv zemlje), sjeveroistočni dio Irskog ostrva i raznih manjih ostrva.[3] Sjeverna Irska je jedini dio Ujedinjenog Kraljevstva koji ima kopnenu granicu s drugom državom (u ovom slučaju, Irskom). Osim ove kopnene granice, UK je okruženo Atlantskim okeanom sa zapada i sjevera, Sjevernog mora istočno i Engleskog kanala južno. Irsko more se nalazi između ostrva Velike Britanije i Irske. Površina Ujedinjenog Kraljevstva je 243.000 km2 što ga čini 80. najvećom državom na svijetu i 11. najvećom u Evropi.

Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Sjeverne Irske
United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland (en)
Zastava Ujedinjenog Kraljevstva Grb Ujedinjenog Kraljevstva
Zastava Grb
Uzrečicanema
HimnaGod Save the Queen

Položaj Ujedinjenog Kraljevstva
Glavni i najveći grad London
51°30′N 0°7′W / 51.500°N 0.117°W / 51.500; -0.117
Službeni jezik engleski (de facto)
Državno uređenje Unitarna parlamentarna ustavna monarhija
 -  Monarh Elizabeta II
 -  Premijer Boris Johnson
Nezavisnost Zakon o ujedinjenju 
 -  Priznato 1707. 
Površina
 -  Ukupno 244.820 km2 (78. na svijetu)
 -  Vode (%) 1,3%
Stanovništvo
 -  Ukupno (2011) 63.182.178[1] (22. na svijetu)
 -  Gustoća stanovništva 270/km2 (50. na svijetu)
BDP (PKM) 2018.
 -  Ukupno $3.028 milijardi[2] (9. na svijetu)
 -  Per capita $45.565 
Gini (2017) 33,1 (33.)
HDI (2017) 0,922 (vrlo visok) (16. na svijetu)
Valuta Britanska funta (GBP)
Vremenska zona (UTC+0)
Topografija
 -  Najviša tačka Ben Nevis
1.344 m
 -  Najveće jezero Lough Neagh
390 km2
 -  Najveća rijeka Severn
354 km
Internetska domena .uk
Pozivni broj +44

S nešto više od 63 miliona stanovnika (prema popisu iz 2011) Ujedinjeno Kraljevstvo je 22. zemlja po broju stanovnika.[4] Po državnom uređenju je Unitarna parlamentarna ustavna monarhija.[5][6] Glavni grad je London, važan globalni grad i finansijski centar s gotovo 9.000.000 stanovnika (2019), što ga čini trećim najvećim gradom u Evropi i najvećim u Evropskoj uniji. Trenutni monarh od 6. februara 1952. jest kraljica Elizabeta II. Ujedinjeno Kraljevstvo sastoji se od četiri zemlje: Engleske, Škotske, Velsa i Sjeverne Irske.[7] Posljednje tri imaju vlastite uprave[8] s različitim nivoima moći, zavisno od njihovog glavnog grada,[9][10] odnosno Edinburgha, Cardiffa i Belfasta. GuernseyJersey i ostrvo Man nisu dio Ujedinjenog Kraljevstva nego su krunski posjedi Ujedinjenog Kraljevstva. Država je odgovorna za njihovu odbranu i međunarodno predstavljanje.[11]

Odnosi između zemalja Ujedinjenog Kraljevstva znatno su se promijenili kroz vrijeme. Vels je aneksiran od strane Kraljevstva Engleske pomoću Zakona o ujedinjenju (eng. Acts of Union) 1536. i 1543. Sporazum Engleske i Škotske iz 1707. doveo je do stvaranja Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije, koje se spojilo s Kraljevinom Irskom kako bi se stvorilo Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske. Pet šestina Irske otcijepilo se od države 1922, ostavljajući je u trenutnoj formi Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Sjeverne Irske. UK ima 14 prekomorskih teritorija.[12] To su ostaci Britanskog Carstva, koje je tokom 1920-ih zauzimalo gotovo četvrtinu kopnene mase svijeta te je bilo najveće carstvo u historiji. Britanski utjecaj može se primijetiti po jeziku, kulturi i zakonodavnim sistemima koje prijašnje kolonije trenutno koriste.

Ujedinjeno Kraljevstvo razvijena je država i ima petu najveću svjetsku ekonomiju po nominalnom BDP-u i deveta je ili deseta država na svijetu po paritetu kupovne moći. Za UK se smatra da ima visok dobit ekonomije i kategorizira se vrlo visoko na Indeksu ljudskog razvoja (odnosno HDI), 14. na svijetu. Bila je prva svjetska industrijalizirana država i najveća svjetska sila tokom 19. i početkom 20. vijeka.[13][14] UK je i dalje znatno velika sila sa znatnim ekonomskim, kulturnim, vojnim, naučnim i političkim međunarodnim utjecajem.[15][16] Prepoznat je posjednik nuklearnih oružja i peta ili šesta je na svijetu po vojnim izdacima.[17][18] UK je član Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija od prvog sastanka 1946. Članica je Evropske unije i njene prethodnice - Evropske ekonomske zajednice od 1973; međutim, na referendumu iz 2016. 51,9% glasača odabralo je izlazak države iz Evropske unije, o čemu se trenutno vode pregovori. Također je članica Komonvelta naroda, Vijeća Evrope, G7, G8, G20, NATO-a, Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj (odnosno OECD) i Svjetske trgovinske organizacije (WTO).

HistorijaUredi

Prije 1707.Uredi

Počeci naseljavanja današnjeg područja Ujedinjenog Kraljevstva od strane kromanjonaca su se javljali u valovima u periodu od prije 30.000 godina.[19] Pri kraju prehistorijskog perioda područja, smatra se da se kultura stanovništva sastojala uglavnom od Kelta, time činivši područje Britanije naseljenim Keltskim plemenom Brita i Keltsku Irsku.[20] Rimsko osvajanje Britanije (s početkom 43. godine) i 400-godišnja vladavina južne Britanije, te kasnije naseljivanje područja od strane Germanskih Anglosaksonca je sveukupno smanjilo područje Brita na današnji region Velsa i historijskog Kraljevstva Strathclydea.[21] Veći dio regiona naseljen Anglosaksoncima je ujedinjenjen u Kraljevinu Englesku tokom 10. vijeka.[22] U međuvremenu, keltski govornici u sjeverozapadnoj Britaniji (koji tradicionalno imaju veze sa sjeveroistokom i su navodno iz tog dijela migrirali u 5. vijeku)[23][24] su se ujedinili sa Piktima kako bi napravili Kraljevinu Škotsku u 9. vijeku.[25]

Ujedinjeno Kraljevstvo je nastalo 1. maja 1707. godine političkom unijom Kraljevine Engleske i Kraljevine Škotske.

Tokom godina Ujedinjeno kraljevstvo je postalo najveća kolonijalna sila na planeti, te nacija sa najviše stanovnika (1936: 550 miliona stanovnika). Na Indiju i dominione je otpadalo 90% teritorije UK i čak 85% stanovništva. Nakon 1949. godine većina dominiona traži nezavisnost, a većina ih je i dobila.

Nakon 1945.Uredi

Nakon završetka Drugog svjetskog rata 1945. Ujedinjeno Kraljevstvo bilo je jedno od četiri sile tzv. Velike četvorke (zajedno s Sovjetskim savezom, Kinom i SAD-om), a koja je oblikovala svjetski poredak u postratnom periodu.[26][27] UK je također i jedna od prvih potpisnica Povelje UN. Kraljevstvo je također i jedna od pet stalnih članica Vijeća sigurnosti UN-a. Međutim, nakon Drugog svjetskog rata, država je ostala znatno oslabljena, te finansijski dosta zavisna od Marshallovog plana.[28]

VladaUredi

Ujedinjeno Kraljevstvo ima parlamentarni sistem, gdje vladom predsjeda premijer (Prime Minister). Svakodnevne dužnosti monarha se uglavnom svode na ceremonijalne obaveze, poput otvaranja sjednica Parlamenta, sazivanja te raspuštanja Parlamenta, zapošljavanje i otpuštanje ministara, te potpisivanje zakona. Monarh, međutim, po zakonu ima pravo i objaviti rat, staviti veto na zakon, pomilovati zatvorenika.

Političke podjeleUredi

Ujedinjeno Kraljevstvo je podjeljeno na Englesku, Škotsku, Vels i Sjevernu Irsku

GeografijaUredi

  Ova sekcija zahtijeva proširenje.

PrivredaUredi

Do sredine 18. vijeka Ujedinjeno Kraljevstvo je bila zemlja pretežno orijentisana na poljoprivredu i manjim dijelom na manufakturnnu proizvodnju. Zemlja je bila podijeljena na grofovije koje su imale svoja mala gradska središta, a veći gradovi bili su London, Bristol i York. Pronalazak parne mašine pokrenuo je prvu industrijsku revoluciju i ubrzo je UK postalo vodeća industrijska zemlja svijeta. Zahvaljujući povoljnom prometno-geografskom položaju, industrijskim proizvodima i trgovini Britanci su zavladali morima i osnovali kolonijalno carstvo šireći pritom svoj način života. U 20. vijeku svjetski ratovi opustošili su britansku ekonomiju, carstvo (Commonwealth) počinje slabiti i od vjerovnika postaje dužnikom SAD-a i Kanade. UK više nije vodeća ekonomska zemlja svijeta, ali se snažno razvijenom industrijom i trgovinom još uvijek je jedna od sedam najznačajnijih svjetskih zemalja.

Reljefna obilježja i prirodne regijeUredi

U reljefu britanskog i irskog područja koja su paleozojskog i mezozojskog postanka mogu se izdvojiti sljedeće prirodne regije:

Sjeverno škotsko visočje je planinsko područje smješteno u sjevernom dijelu Škotske s visinama koje prelaze 1000 m. Vrh Ben Newis s 1343 m u zapadnom dijelu škotskog visočja najviši je na cijelom arhipelagu. Regijom dominiraju pretežito ogoljele planine, visoravni i duboke riječne doline. Ovo hladno i neplodno područje pruža slabe uvjete za proizvodnju hrane pa je rijetko naseljeno.

Srednja škotska nizija s blago valovitim terenima i plodnim tlom omogućuje povoljne uvjete za razvoj poljoprivrede, dok su bogata nalazišta uglja i željeza dala poticaj razvoju industrije. Ovaj dio Škotske osim što je privredno najrazvijeniji, istovremeno je i najnaseljeniji.

Južno škotsko pobrđe je regija starog gromadnog gorja čije visine ne prelaze 1000 m. Blago valovita brda prekrivena travom i ostalim niskim raslinjem omogućavaju razvoj ovčarstva i proizvodnju kvalitetne vune, naročito u dolini rijeke Tweed.

Peninsko gorje uzdiže se južno od škotskog pobrđa i dopire do središnje Engleske. Penini su gorja zaobljenih vrhova, nastali kaledonskom orogenezom (od kambrija do devona) i bogati su rudama. Zapadno od Penina nalaze se glacijalna jezera Lake District (Jezersko područje), a na sjeveroistoku su močvare sjevernog Yorkshira.

Vels je država kojom gotovo u cijelosti dominira Kambrijsko gorje čiji vrhovi na sjeveru prelaze 1000 m, pa se to gorje, nepovoljno za naseljavanje, koristi za ispašu ovaca. U južnom dijelu Velsa u blizini rudnika uglja smještene su tvornice, dok su naselja uglavnom u riječnim dolinama ili nizinama uz obalu. U Kambrijskom gorju izvire Severn, druga po dužini britanska rijeka čije je ušće u Bristolskom kanalu.

Jugozapadno englesko poluostrvo je visoravan na čijim obalama preovladavaju strmi odsjeci klifovi-nastali radom valova. Zahvaljujući vlažnoj klimi i plodnom tlu ovdje je razvijeno povrtlarstvo i voćarstvo, a na prostranima pašnjacima i mliječno govedarstvo. Ovo je kraj čije prirodne ljepote i mala ribarska sela privlače veliki broj turista.

Južnoengleska nizija zauzima najveći dio Engleske, najnaseljenija je i privredno najrazvijenija regija Ujednjenog Kraljevstva. Nizinsko-brežuljkasti reljef omogućava razvoj poljoprivrede uz primjenu savremenih agrotehničkih i agrohemijskih mjera. Južnood Penina uz bogata nalazišta kamenog uglja nastao je grad Birmingham, najjače industrijsko središte UK. Jugostočnim dijelom nizine u dolini Temze, dominira najveći grad te političko, trgovačko, kulturno, financijsko i industrijsko središte UK, London.

Sjeverna Irska (Alster) zauzima sjeveroistočni dio istoimenog poluostrva. U krajoliku se smjenjuju brda, duboke riječne doline i brojne plodne nizine. Na pašnjačkim površinama razvijeno je stočarstvo, a nizije su zasijane žitaricama i industrijskim biljem. Većina stanovništva živi u Belfastu, glavnom gradu i industrijskom središtu Sjeverne Irske.

KlimaUredi

Klima je pod snažnim utjecajem Atlantskog okeana s kojeg zapadni vjetrovi tokom cijele godine donose vlažan zrak. Arhipelag je gotovo cijele godine pod utjecajem islandske ciklone, dok ljeti suho i stabilno vrijeme, koje ne traje dugo, donosi azorska anticiklona. Padavine se uglavnom izlučuju u gorju na zapadnim stranama arhipelaga te su znatno slabije izražene u istočnom i jugoistočnom dijelu. Pod utjecajem Golfske struje koja zagrijava okolni zrak, zime su blaže nego što bi se moglo zaključiti po geografskoj širini, a ljeta su umjereno topla i vlažna. Godišnja količina padalina veća je od 1000 mm. U hladnijem dijelu godine često dolazi do pojave magle koja zajedno s dimom stvara smog.

StanovništvoUredi

U UK na površini od 244.820 km2 živi 66.035.143 stanovnika, što prosječno iznosi 270 stanovnika/km2. Stanovništvo nije ravnomjerno raspoređeno jer je Engleska pet puta gušće naseljena od Škotske, a tri puta više naseljena od Sjeverne Irske i Velsa. Englezi čine 80% stanovništva, Škoti 10%, Irci 4%, Velšani 2% i stranci (najviše Indijci) 4%. Očekivana životna dob je 80 godina. Službeni jezik je engleski, koji je uslijed iseljavanja stanovništva proširio u različite dijelove svijeta. Njime se služe milijarde ljudi i službeni jezik je u SAD-u, Australiji, Kanadi i Indiji. U Škotskoj se osim engleskog govori i galski, a u Velsu se velški jezik širi nakon što je uveden u osnovne škole.

KulturaUredi

  Ova sekcija zahtijeva proširenje.

SportUredi

  Ova sekcija zahtijeva proširenje.

FilatelijaUredi

  Ova sekcija zahtijeva proširenje.

Također pogledajteUredi

ReferenceUredi

  1. ^ "2011 UK censuses". Office for National Statistics. Pristupljeno 17. 12. 2012. 
  2. ^ United Kingdom Gross domestic product, current prices, imf.org, pristupljeno 9. jula 2017.
  3. ^ "Definition of Great Britain in English". Oxford University Press. Pristupljeno 29. 11. 2014. 
  4. ^ "United Kingdom". International Monetary Fund. Pristupljeno 21. 4. 2015. 
  5. ^ The British Monarchy, What is constitutional monarchy?. Pristupljeno 21. 4. 2015
  6. ^ CIA, The World Factbook. Pristupljeno 21. 4. 2015
  7. ^ "Countries within a country". Prime Minister's Office. 10. 1. 2003. Pristupljeno 21. 4. 2015. 
  8. ^ "Devolution of powers to Scotland, Wales, and Northern Ireland". United Kingdom Government. Pristupljeno 21. 4. 2015. 
  9. ^ "Fall in UK university students". BBC News. 29. 1. 2009. 
  10. ^ "Country Overviews: United Kingdom". Transport Research Knowledge Centre. Pristupljeno 28. 3. 2010. 
  11. ^ "Key facts about the United Kingdom". Directgov. Arhivirano s originala, 3. 10. 2012. Pristupljeno 21. 4. 2015. 
  12. ^ "Supporting the Overseas Territories". Foreign and Commonwealth Office. Pristupljeno 21. 4. 2015. 
  13. ^ Mathias, P. (2001). The First Industrial Nation: the Economic History of Britain, 1700–1914. London: Routledge. ISBN 0-415-26672-6. 
  14. ^ Ferguson, Niall (2004). Empire: The rise and demise of the British world order and the lessons for global power. New York: Basic Books. ISBN 0-465-02328-2. 
  15. ^ Sheridan, Greg (15. 5. 2010). "Cameron has chance to make UK great again". The Australian (Sydney). Pristupljeno 23. 5. 2011. 
  16. ^ McCourt, David (28 May 2014). Britain and World Power Since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics. Sjedinjene Američke Države: University of Michigan Press. ISBN 0472072218. 
  17. ^ "The 15 countries with the highest military expenditure in 2013 (table)" (PDF). Stockholm International Peace Research Institute. Pristupljeno 21. 4. 2015. 
  18. ^ The Military Balance 2014: Top 15 Defence Budgets 2013 (IISS)
  19. ^ "Ancient skeleton was 'even older'". BBC News. 30. oktobar 2007.
  20. ^ Koch, John T. (2006). Celtic culture: A historical encyclopedia. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. str. 973. ISBN 978-1-85109-440-0. 
  21. ^ Davies, John; Jenkins, Nigel; Baines, Menna; Lynch, Peredur I., ur. (2008). The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales. Cardiff: University of Wales Press. str. 915. ISBN 978-0-7083-1953-6. 
  22. ^ "Short Athelstan biography". BBC History. Pristupljeno 9. 4. 2013. 
  23. ^ Mackie, J.D. (1991). A History of Scotland. London: Penguin. str. 18–19. ISBN 978-0-14-013649-4. 
  24. ^ Campbell, Ewan (1999). Saints and Sea-kings: The First Kingdom of the Scots. Edinburgh: Canongate. str. 8–15. ISBN 0-86241-874-7. 
  25. ^ Haigh, Christopher (1990). The Cambridge Historical Encyclopedia of Great Britain and Ireland. Cambridge University Press. str. 30. ISBN 978-0-521-39552-6. 
  26. ^ Doenecke, Justus D.; Stoler, Mark A. (2005). Debating Franklin D. Roosevelt's foreign policies, 1933–1945. ISBN 0-8476-9416-X. Pristupljeno 19 March 2016. 
  27. ^ Kelly, Brian. "The Four Policemen and. Postwar Planning, 1943-1945: The Collision of Realist and. Idealist Perspectives.". Pristupljeno 25 August 2015. 
  28. ^ "Britain to make its final payment on World War II loan from U.S.". The New York Times. 28. 12. 2006. Pristupljeno 25. 8. 2011. 

Vanjski linkoviUredi