Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Paleolog

Bizantijska umjetnost tokom egzila (1204- 1261) i vladavine dinastije Paleolog bilo je razdoblje bizantijske umjetnosti povezano s postojanjem Nikejskog Carstva, te drugih država nasljednica Bizantijskog Carstva i s vladavinom posljednjeg cara Konstantina XI iz dinastije Paleolog u obnovljenom Bizantijskom Carstvu između 1204 - 1453 godine. Vladavina Paleologa bila je obilježena obnovom propadajućeg carstva i svijesti o državnoj i nacionalnoj kulturi.[1] Figurativne umjetnosti, posebno religiozne slikarstvo, doživjelo je posljednje zlatno razdoblje u vrijeme Paleologa. Uprkos političkim poteškoćama koje su najavile približavanje kraja bizantijske države, grčke radionice u kojima su radili mozaičari, slikari i vajari i dalje su bile vrlo zauzete i narudžbe nisu nedostajale. Uglavnom su dolazile od članova važnih plemićkih porodica iz Konstantinopolja i provincija, kao i od slavenskih, bugarskih i srpskih vladara koji su slijedili primjer bizantijskih careva. Većina umjetničkih djela urađenih za vrijeme vladavine Paleologa mogu se pronaċi u glavnom gradu carstva, Mistrasu, na sjeveru Grčke, u Srbiji i Bugarskoj.[2] Zbog veoma uspješnog razvoja filozofije, nauke i umjetnosti, ovaj vremenski period historičari umjetnosti ponekad nazivaju i paleološkom renesansom ili trećim zlatnim dobom bizantijske umjetnosti.[1]

Historijski okvir razvoja bizantijske umjetnosti za vrijeme vladavine dinastije PaleologUredi

 
Car Mihael VIII Paleolog, utemeljitelj posljednje vladarske dinastije Bizantijskog Carstva.

Vijekovi neprekidne rimske političke tradicije i helenističke civilizacije pretrpjeli su krizu 1204. godine napadom venecijanskih i francuskih vitezova na Konstantantinopolj u okviru Četvrtog krstaškog rata. Kao rezultat, Bizantijsko Carstvo privremeno je prestalo postojati, a njegov glavni grad, Konstantinopolj postao je sjedištem katoličkog Latinskog Carstva. Tokom krstaške opsade veliki dio grada izgorio je, a naknadnom pljačkom krstaša dodatno je opustošen u to vrijeme najbogatiji evropski grad.[3] Opljačkani su svi oni umjetnički predmeti od izuzetne vrijednosti koji su bili gomilani u riznicama palača i crkava. Oltar u Haja Sofiji koji je bio ukrašen emajlima i dragim kamenjem razbijen je na komade nad kojima su se vojnici borili, a ambon (povišeno mjesto u crkvi namijenjeno čitanju biblijskih tekstova u liturgiji) i ikonostas lišeni su zlatnih i srebrnih ukrasa. Plaćenici su u crkvu uvodili mazge koje bi natovarili opljačkanim dragocjenim predmetima. Čak i slike Isusa Hrista i svetaca nisu bile imune i koristile su se kao stepenice. Osvajači se na tome nisu zaustavili, a carske grobnice u Crkvi svetih apostola (grč. Agioi Apostoloi) bile su opljačkane zbog svog bogatstva. Ukradena su i drevna remek djela iz cijelog grčkog svijeta koja su ukrašavala Konstantinopolj. Bronzani kipovi bacani su u peć, gdje su pretopljeni i od kojih su pravljeni teški novčići. Mnogo toga se izgubilo, a i sami Bizantinci izgubili su modele kojima su mnogo puta bili nadahnuti i čije postojanje je tako doprinijelo održavanju kulta ljepote.[4] Uništavanje tokom napada na grad, te naknadno zanemarivanje naročito gradske sekularne arhitekture ostavilo nam je nepotpuno razumijevanje bizantijske umjetnosti. Broj gradskog stanovništva znatno se smanjio, što je utjecalo i na broj naučnika, umjetnika i zanatlija. Konstantinopolj je izgubio ulogu glavnog kreativnog središta u istočnoj Evropi i Mediteranu, a Bizantijsko Carstvo nikad više neċe u potpunosti povratiti nekadašnju slavu i prosperitet. Osim nekoliko boljih freski i minijatura nastalih prije nego što su ga Bizantinci predvođeni Mihaelom VIII Paleologom ponovo zauzeli 1261. godine, nije proizvedeno mnogo inovativne umjetnosti.[3]

Tokom perioda latinske vladavine, intervencija grčkih pravoslavnih umjetnika u Konstantinopolju nije mnogo uočljiva na jedinom sačuvanom fragmentu freske (scena iz života svetog Franje Asiškog otkrivena u Kalenderhane džamiji). Saradnja između grčkih i latinskih umjetnika može se naći i u drugim djelima poput slonovače proizvedene u rimskoj Palestini za princezu Melissande. Odjeċa i draperije na ovoj skulpturi ukazuje na miješanje latinskog i grčkog umjetniċkog stila. Glavno središte bizantijske umjetnosti postalo je Nikejsko Carstvo u Maloj Aziji, u kojoj je dinastija Laskaris došla na vlast. Velika masa grčkih učenjaka i zanatlija stigla je do Nikeje i nastavila da razvija bizantijsku umjetnost i nauku pod pokroviteljstvom careva u emigraciji. Tokom latinske vladavine, Bizantijsko Carstvo je posljednji put iskusilo veliki utjecaj anadolskog helenizma u svom stvaralaštvu, jer je u narednom vijeku carstvo potpuno izgubilo Anadoliju.[4]

U manjoj mjeri, bizantijska umjetnost preživjela je i na teritorijama manjih novonastalih država - Epira i Trapezunta, gdje su lokalni autonomni vladari vjerovatno zapošljavali domaće zanatlije. U Srbiji, Bugarskoj ili drugim zemljama u okruženju mogu se pronaći radovi matičnih škola koje se prilično razlikuju od ranijih bizantijskih djela, ali neki od njihovih elemenata svjedoče o snažnom utjecaju primjera iz komnenskog perioda. Međutim, za historiju umjetnosti pojam "nacionalnosti" umjetnika manje je važan od namjere umjetnika da grade crkvu "à la maniera greca" (u grčkom maniru).

 
Podjela Bizantijskog Carstva 1204. godine, neposredno nakon Četvrtog krstaškog rata.

Period krize u izgnanstvu i naknadno ponovno osvajanje glavnog grada i latinskih teritorija pod komandom vladara iz dinastije Paleolog donijeli su nova iskustva u bizantijsku umjetnost. Preuzeti su pogledi na umjetnost od privremenih osvajača, kao i drugih naroda bizantijskog kulturnog kruga. Nakon povratka glavnog grada pod vlast nove dinastije Paleolog, bizantijski umjetnici razvili su novo zanimanje za krajolik i pastoralnu scenu i tradicionalni mozaik. Donijeta su nova iskustva u bizantinsku umjetnost preuzeta iz zapadne, ali i iz umjetnosti susjednih pravoslavnih zemalja. Međutim, Bizantijsko Carstvo, a s njim i paleološka umjetnost, i dalje je karakterizirala značajna decentralizacija. U umjetničkoj aktivnosti njene posljedice mogu se vidjeti u raspoloženju arhitektonskih spomenika na tom području, od brojnih hramova u Srbiji (npr. manastir Sopoċani), preko Makedonije i Soluna do umjetnosti u Epiru (današnja Albanija i Grčka) i Mistrasu na Peloponezu.

U duhovnom okruženju razvija se i preovladava molitvena tradicija istihaze. Zajedno s tim izgrađuje se i niz stilski raznovrsnih manastira na visokim stijenama, poznatih pod nazivom Meteora. Glavno središte srednjovjekovnih kaluđera i isposnika na Svetoj gori se širi, u kojem je svaki veći pravoslavni narod postepeno gradio svoj manastir. Uloga svetogorskih manastira povećala se još više tokom perioda istihaze.No, pored ovih tradicionalnih tema pojavljuje se i nova tema: ljudska figura, koja se na sarkofazima nije vidjela od ranobizantskog razdoblja. Predstave ljudi, njihovi portreti pokojnika i svetaca, Krista i Bogorodice, ponovno se pojavljuju u to vrijeme u nizu vrsta skulptura, posebno onih povezanih s grobnicom. Istaknutost ljudskog lika u vizantijskoj skulpturi izmenila je 13. i 15. vijeka ukazuju na trajno interesovanje bizantijskih skulptora za drevne oblike i stilove, inspirisane grčko-rimskim skulpturama sačuvanim na bizantskim teritorijima.Byzantium: Faith and Power (1261 - 1557), The Metropolitan Museum of Art, New York, Yale University Press, New Haven and London, Prvo izdanje 2004. godine, str. 5-15, 17-92, 95-103 ISBN 1-58839-113-2</ref> U manastirima na Svetoj gori nalaze se bogate zbirke dobro očuvanih bizantijskih i srednjovjekovnih artefakata, rijetkih knjiga, drevnih dokumenata i umjetnina od ogromne historijske vrijednosti.[5] Bizantijska umjetnost nastavila se širiti prema Rusiji, Veneciji i na Balkanu, ali nije imala utjecaja na muslimanske Turke.

Uprkos uspješnoj obnovi, zlatno doba Bizantijskog Carstva bilo je prošlost. Prijetnja novim krstaškim ratom, borbama s Osmanlijama i neprestanim građanskim ratovima 1320. - 1350. oslabila je carstvo i dovela do gubitka brojnih teritorija, a ostao je samo Peloponesko poluostrvo, uski pojas oko glavnog grada i neka ostrva na Egejskom moru. U posljednjim godinama postojanja Bizantijskog Carstva u zemlji se počeo manifestirati svojevrsni dualizam moći - glavni centar moći u Carigradu, koji je nestao 1453. godine, i drugi centar moći u Mistrasu - Morejska Despotovina. Moreja na Peloponezu također je postala važno umjetničko središte, koje je nastavilo sa svojom umjetnikom aktivnošću i nakon propasti Bizantije.[6][6]

Italijanske zemlje, posebno Mletačka Republika i njihovo ostrvo Kreta, postale su važno izgnanstvo za bizantijske umjetnike, gdje je bizantijska umjetnička tradicija trajala dugo nakon osmanlijskog osvajanja posljednje bizantijske države nasljednice. Kretska škola je postepeno uvodila zapadne elemente u svoj umjetnički stil i izvozila je veliki broj ikona na zapad. Njeni najpoznatiji svjetski umjetnici bili su El Greco i Mihael Damaskenos.

Najznačajniji preporod doživljavaju mozaici i freske, koje se očituju dinamičnošću i narativnošću, a slike stvaraju zamršene tapiserije. Boje i veličina detalja također se mijenjaju i smanjuju. Najznačajniji mozaici urađeni za vrijeme vladavine dinastije Paleolog sačuvani su u manastiru Hora i u manastiru Pammakaristos u Istanbulu. Iako se čini da su mozaici i freske Crkve svetih apostola u Solunu djelo umjetnika iz Konstantinopolja koje je unajmio patrijarh Nefon 1312 - 1315, u gotovo svim slučajevima talentovani lokalni slikari radili su u Srbiji. Tokom razdoblja vladavine Paleologa anonimnost umjetničkih djela djelimično nestaje, jer su neki umjetnici svoja djela potpisivali od kraja 12. vijeka. Poznata su nam imena poput Eutihija i Mihaela Astrape, koji su radili na ukrašavanju nekoliko crkava za srpskog kralja Uroša II. Milutina (1282 - 1321) i koji su naslikali veliki dio ikona koje se danas nalaze u crkvi svetog Klimenta u Ohridu.

Iz ovog perioda sačuvan je i veliki broj drvenih panel ikona čiji kvalitet izrade varira u zavisnosti od radionice gdje su urađene, a radionice u Konstantinopolju održavale su relativno pristojan nivo kvaliteta izrade. Karakterizirali su ih manje strog pristup, novo uvažavanje čisto dekorativnih svojstava slike pri čemu je velika pažnja bila usmjerena prema detaljima, a sve ovo je općenito postalo poznato kao paleološki manirizam. Preovladavaju svijetle tople boje i shematski zlatni slojevi naneseni potezima slikarske četkice. Kvalitet ikona varira u zavisnosti od proizvodne radionice, a radionice u Konstantinopolju održavaju relativno pristojan nivo. U hramovima su veliki mozaik ili ikonične slike bili okačeni ili na stubove pregrade (ikonostas, templon) ili na ulazu u brod, kao što je to bio slučaj u Crkvi Hora u Konstantinopolju, gdje su približno 1326. godine mozaici koji prikazuju sv. Petra i Pavla vode pogled vjernika u svetište. Međutim, skoro svi ukrasi ovog tipa uništeni su tokom vremena.

U iluminaciji knjiga djela ne dosežu nivo iz prethodnih razdoblja i kvalitetnija djela su prilično rijetka, ali portreti na knjigama su novost. Zahvaljujući njima sačuvano je nekoliko carskih portreta. Kao i mnoge minijature iz tog vremena, naslikane su na odvojenim listovima ugrađenim u rukopise i stoga nisu djelo pisara. Umjetnici su koristili različite tehnike, pa su stoga neka heterogena djela možda potekla od jednog autora, uprkos anahronoj, ali uvriježenoj ideji specijalizacije. Slikari su zimi vjerovatno izrađivali ikone i rukopise, a ljeti freske. U 14. vijeku ne može se primijetiti veliki porast broja knjiga koje su opisivali laici i ilustrirali umjetnici koji nisu mogli biti ni sveštenici ni monasi.

U umjetnosti izrade malih predmeta uočljiv je pad kvaliteta u odnosu na ranija razdoblja. Gubitak istočnih teritorija značio je nedostatak skupljih materijala, posebno slonovače i plemenitih metala. Proizvodnja je uglavnom bila usmjerena na drvo, a keramika se također više koristila. Težina radova također se smanjuje, a filigran postaje popularan. Više pažnje posvećeno je zaštiti ikona, a izrađuju se metalni okviri i keramičke pločice za ikone. Umjetnost izrade tkanina i vezova doživjela je značajan razvoj.[2][6]

Izrada mozaikaUredi

 
Deisis mozaik, smješten u zatvorenom carskom dijelu gornjih galerija u Haja Sofiji, predstavlja jedan od najboljih primjera paleološke renesanse.

Pljačka Konstantinopolja koju su izvršili krstaši 1204. godine dovela je do pada upotrebe mozaičke umjetnosti tokom sljedećih pola vijeka. Nakon bizantijskog oslobađanja grada 1261. godine, Haja Sofija je obnovljena, a bizantijski umjetnici uradili su monumentalni deisis mozaik koji je urađen u svrhu obilježavanja oslobađanja od latinske okupacije. Na ovom mozaiku prikazan je Hristos uz kojeg su Bogorodica i sveti Ivan Krstitelj približno dva i po puta veći od prirodne veličine. Veličina ove tri figure odražava njihov značaj u bizantijskoj kulturi. Tema u deisis mozaiku u kojem Bogorodica i sveti Jovan Krstitelj imaju ulogu posrednika kod Hrista u ime čovječanstva česta je u umjetnosti u raznim medijima od srednjobizantijskog razdoblja pa nadalje, gdje se često upotrebljavala kompozicija slična ovoj iz Haja Sofije. Također, ilustrirano je šire stremljenje ka naturalizmu (oponašanje vidljivog svijeta) u kasnoj bizantijskoj umjetnosti. Smatra se jednim od najfinijih i najpoznatijih mozaika u Haja Sofiji zbog mehkoće njegovih karakteristika, intenzivnih emotivnih izraza humanosti i tonova, te spretnosti umjetnika prilikom njegove izade. Umjetnički stil blizak je stilu italijanskih slikara s kraja 13. i početka 14. vijeka, poput Duccia i predstavlja najavu promjena u ranom italijanskom renesansnom slikarstvu, a ujedno je jedan od najboljih primjera paleološke renesanse.[6][7]

 
Pogled na središnju kupolu pareklesiona sa Hristom Pantokratorom okruženog prorocima iz Starog zavjeta, manastir Bogorodica Pammakaristos

Bizantijski humanizam doživio je novi procvat za vrijeme vladavine cara Andronika II (1282. - 1328.) i njegova dva savjetnika Nikiforom Humnom i Teodorom Metohitom, humanizam platonskog nadahnuća koji je u Bizantijsko Carstvo unio sekularni ton koji je postao novi i kojim je umjetnicima data nova svrha i smjer.[1] Do kraja 13. vijeka prepoznatljiv oblik aristokratskog pokroviteljstva u Konstantinopolju bio je dodavanje novih građevina na već postojećim manastirima. Dva najambicioznija projekta iz tog vremena su paraklesion (pogrebna kapela), dodata manastiru Bogorodice Pammakaristos (danas Fetiye džamija) i obnova manastira Hora (danas džamija Kariye muzesi). U periodu između 1305 - 10 udovica bivšeg generala Michaela Glabasa Tarchaneiotesa, dala je da se pored manastira Bogorodice Pammakaristos izgradi mauzolej u obliku minijaturne crkve u obliku grčkog krsta posvećene Hristu. Mozaici su pažljivo planirani da funkcionišu kao ikone u čast preminulih. Izvođenje mozaika otkriva obrazac rada koji je tipičan nakon 1261. godine. Hristos u kupoli je uobičajena slika Pantokratora, a umjetnik koji je to uradio vjerovatno je mnogo puta predstavljao Hrista u ovom obliku. Za razliku od Hrista u apsidi, koji je dio deisis grupe i žarište posredničkog ciklusa, bio je posebno tretiran i mnogo duguje novom modelu Hrista u deisis mozaiku iz Aja Sofije. Međusobna povezanost ova dva cilja, tradicionalnog i eksperimentalnog, dinamika je umjetničkog stvaralaštva uočljivijeg nakon 1261. godine u odnosu na raniji period.[8]

 
Mozaik na kojem je prikazan Teodor Metohit (lijevo), glavni donator obnove i unutrašnje dekoracije manastira Hora

Najznačajniji sačuvani mozaici iz vremena kasne bizantijske umjetnosti danas se mogu naċi u nekadašnjem manastiru Hora u Istanbulu. Svi mozaici u kupoli i polukružnoj luneti na narteksu relativno su dobro očuvani, a između 1948. i 1958. godine obnovljeni su pod vodstvom direktora Američkog bizantijskog instituta Paula Adkinsa Underwooda. Ciklus biblijskih scena u bogatom, ukrasnom obrascu, sa svim vrstama fantastičnih životinjskih oblika, pokazuje izraženu sklonost klasičnim i ranohrišćanskim oblicima. U odabiru tema, primjetan je povratak bizantijskoj tradiciji nakon ikonoklazma, ali s više pažnje posvećene ljudskom aspektu, podsjećajuċi na kasnije mozaike u bazilici svetog Marka.[1] Najvažniji narativni ciklusi nalaze se u sjevernom krilu unutrašnjeg ulaznog trijema (narteksa), u kojima je životna priča Bogorodice prikazana na osamnaest prekrasnih mozaičkih panela. Stručnjaci smatraju da je ovaj cjelovit prikaz Bogorodice (od njenog začeća od strane majke Ane, pa sve do smrti) vrlo rijedak u hrišćanskoj umjetnosti. Isto tako, u sjevernom krilu vanjskog narteksa prikazane su važne faze iz života svete porodice, rođenje i krštenje Isusa Hrista i druge scene iz njegovog života.[9] Mozaička i fresko dekoracija u manastiru Hora urađena je pod pokroviteljstvom Teodora Metohita (slika desno), koji se pojavljuje u mozaiku smještenom iznad zapadnih vrata od unutrašnjeg narteksta do svetilišta, predstavljajući Hristu, koji je na prijestolju, maketu manastira Hora. Odjeven je u bogatu svilenu nošnju i veliki šešir dvorskog službenika.[10]

Iako su u crkvi Hora napravljeni neki od najznačajnijih pomaka i inovacija iz vremena kasne bizantijske umjetnosti, bizantolozi svrstavaju neke od mozaičkih i fresko ciklusa u ovom sakralnom objektu kao "konzervativne", a najbolji primjer je mozaik Uspenja svete Marije. Međutim, uočljivo je da je umjetnik morao tražiti modele i ponekad je morao ispunjavati slobodne zidne prostore konvencionalnim motivima. Prepoznatljiva osobina pri dizajniranju ovih scena je upotreba perspektive za stvaranje slikovitog prostora u kojem se priča odvija, ali bizantijski pronalasci u raščišćavanjima razlikuju se od kasnijih renesansnih konstrukcija prema jednoj tački nestajanja (osnova kasnijeg fresko ciklusa u paraklezijumu ove crkve). Umjesto toga, linije građevina u pozadini mozaika ukrštaju se na figurama u prvom planu i ističu radnju i priču. U ukrašavanju također se poklanja pažnja upotrebom bogatih i raznolikih ukrasa i obruba. Mozaici i zidne slike u crkvi Hora uvode nove ideje i dizajne u bizantijsku monumentalnu umjetnost, od kojih su neke proizašle iz poznavanja međunarodnih ideja tog doba.[8] Postoji još određeni broj sačuvanih mozaika iz nekadašnjih konstantinopoljskih manastira koji su nakon osmanlijskog osvajanja grada preinačeni u džamije.

Latinsko kraljevstvo Solun, koje su osnovali krstaši, trajalo je samo od 1204. do 1224. godine, a čini se da su gradske crkve u Solunu pretrpjele mnogo manje štete i zanemarivanja u odnosu na konstantinopoljske. Crkva iz 14. vijeka, izvorno posvećena Bogorodici, koja se danas naziva Crkvi svetih apostola, ukrašena je u svojim središnjim dijelovima mozaicima, a zidnim slikama u manje važnim područjima. Prisustvo monograma patrijarha Nifonta I Carigradskog daje godinu 1329. kao precizan datum izgradnje i njene unutrašnje dekoracije. Od unutrašnje dekoracije najviše se ističe izvanredni mozaički prikaz Preobraženja Hristovog (pogledati galeriju).[11] Značajni su i mnogobrojni minijaturni mozaici iz Mistrasa na Peloponezu,[12] koji su preneseni u mali arheološki muzej grada na Áyios Níkonosu.[13]

SlikarstvoUredi

Usljed nastavljanja gubitka teritorija i slabljenja carstva, posljednji period bizantijske umjetnosti prepoznatljiv je po preovladavajuċoj zastupljenosti zidnog slikarstva, koje je bilo jeftinije u odnosu na izradu mozaika i luksuznih predmeta od dragih metala i slonovače. Tokom posljednjeg razdoblja bizantijske umjetnosti, slikarstvo se nastavilo i ubrzano je davalo sve veći zamah novim stilovima što otkriva određenu težnju za obnovom. Jedan od najprepoznatljivijih stilova na zidnim slikama je onaj koji se obično naziva "makedonski". Ovaj stil je izvanredan po svojoj tendenciji da prikaže ljudsku dramu i da je naglasi svim sredstvima koja ima na raspolaganju: uznemireni pokreti, dinamični stavovi, živahne geste, kontrasti u boji, uvećani prostori. Ljudske figure, često izvanredni portreti dobijaju težinu i volumen, pri čemu su široke draperije prožete posebnim izražajnim značajem, kompozicija postaje šira i postiže epsku veličinu. Čini se da ova tendencija ka revolucionarnijem izrazu svijeta nije trajala više od dvije ili tri decenije počevši od kraja 13. pa sve do početka 14. vijeka. Ovom pokretu pripadali su umjetnici poput Eutihija i Mihaela Astrape i Manuel Panselin iz Soluna, koje mnogi historičari umjetnosti smatraju najznačajnijim pripadnicima Solunske slikarske škole.[12] Eutihije i Mihael Astrapa radili su freske visokog kvaliteta u manastirima u Ohridu, Skoplju (crkva Bogorodice Peribleptos, crkva svetog Nikite i crkva svetog Georgija u Staro Nagoričane 40 km sjeverozapadno od Skoplja), kao i crkvi Bogorodice Ljeviške u Prizrenu, dok je Manuel Pselos slikao freske na Svetoj gori.[14] Bizantijski umjetnici za vrijeme vladavine dinastije Paleolog razvili su novo zanimanje za pejzaž i pastoralnu scenu, postepeno otvarajući put detaljnim narativnim freskama. O tome najbolje svjedoči velika grupa umjetničkih djela pronađenih u manastirima u Mistrasu na Peloponezu. Najveći dio ovog razdoblja protekao je u znaku zidnog slikarstva, koje se očituje dinamičnošću i narativnošću, gdje slike stvaraju složene tapiserije. Boje i veličina detalja se također mijenjaju i smanjuju. Pažnja se posvećuje arhitektonskim detaljima građevina i prirodi koji se nalaze u pozadini slike, pri čemu se napušta hijerarhijska frontalna krutost. Figuralna umjetnost, a posebno religiozno slikarstvo, doživjeli su dugotrajni posljednji prosperitetni period. Uprkos političkim poteškoćama koje su najavljivale predstojeći kraj Bizantijskog Carstva, rad grčkih mozaičara, slikara i vajara i dalje je bio veoma tražen, uglavnom od članova značajnih plemićkih porodica iz Konstantinopolja i provincija, kao i od bugarskih i srpskih knezova koji su slijedili umjetničke primjere Bizantinaca. Nekoliko drugih dovoljno prosperitetnih središta bili su u stanju održavati lokalnu tradiciju u arhitekturi i ukrašavanju sakralnih objekata tokom dužeg vremenskog perioda. Većina umjetničkih djela iz paleološkog razdoblja nalazi se u drugom najvažnijem gradu carstva u to vrijeme - Mistrasu. Korak unazad bila je umjetnost hesihizma iz druge polovine 14. vijeka, u čijim je djelima izostala elegancija iz prethodnog vremena.[12]

FreskeUredi

 
Freska Hristovog uskrsnuća iz manastira Hora predstavlja jedan od napoznatijih primjera fresko slikarstva iz vremena paleološke renesanse

Najbolji primjeri "makedonskog" stila fresko slikarstva tokom paleološke renesanse nalaze se u paraklezijumu crkve Hora u Istanbulu, čije freske predstavljaju dokaz o zidnom slikarstvu u glavnom gradu Bizantijskog Carstva s početka 14. vijeka. Slikarski stil koji je tu bio razvijen ima svu živost i epsku raskoš iz vremena prve bizantijske slikarske škole bez naglaska na dramskom elementu, kao i svu gracioznost Hora mozaika i fresaka. Posebno je u crkvi Hora uočljivo da je ikonografski i vjerski program bio mnogo širi u odnosu na raniji period i odgovarao je opštim ukrasnim kretanjima u slikarstvu. Očigledna je i tendencija da se kroz mozaike i freske crkva pretvori u ilustriranu knjigu koja će vjernike podučavati o svemu što ima veze sa njihovom vjerom. Pri tome se naglašava liturgija, ali dekoracija u cjelini ide mnogo dalje. Najbolji dokaz za sve veċ navedeno su sačuvani opširni fresko ciklusi u pareklezijumu crkve Hora u kojima se uspostavljaju evokativne veze između Starog i Novog zavjeta. Istovremeno, oni otkrivaju blisku vezu između fresko programa i same svrhe pogrebne kapele. Vrhunac fresko ciklusa je ostvaren u izvanrednim prikazima Sudnjeg dana (pogledati galeriju) i Isusovog uskrsnuċa (slika desno). Posebno je značajna freska Hristovog uskrsnuċa (grčki: Anastasis), koja je za razliku od ranijih krutih i statičnih prikaza na istu temu veoma dinamična. U njoj, Hrist pobjeđuje sotonu i ruši vrata pakla, te snažnim pokretom hvata za ruke Adama i Evu izvlačeċi ih iz njihovih grobova. Na taj način spašava njihove duše iz pakla, gdje su se nalazili zbog činjenice da su ličnosti iz Knjige postanka, te su živjeli u vrijeme prije dolaska Hrista. Tjelesni pokreti psihološki su intenzivni, a izražajnost držanja likova u ovoj fresci prevladavaju. Dramatična radnja je predstavljena izvanrednim osjećajem fizičkog pokreta i sile. Tri središnje figure dramatično se kreću po vertikalnoj osi i tjelesnim položajima uz dodavanje geometrijskih oblika, stvaraju osjećaj dijagonale i horizontalnog kretanja. Odjeća i draperije služe za sugeriranje stavova, pokreta i djelovanja tijela. Precizno ocrtavanje zamjenjuje nazubljenu apstrakciju draperije koja je bila prepoznatljiva u bizantijskoj umjetnosti za vrijeme vladavine dinastije Komnen.[15]

Između 1290-ih i 1420-ih grad Mistras na jugu Grčke bio je takmac Konstantinopolju na kulturnom polju. Bio je posljednje veliko bizantijsko središte izučavanja koje je privlačilo intelektualce i umjetnike na čijem je čelu bio filozof Gemistus Pletho. Istovremeno, bio je i glavno administrativno središte na Peloponezu kada je izgrađen i ukrašen veliki broj crkava i manastira. Među njima najznačajniji su crkva svetog Toedora, manastir Pantanassa i manastir Peribleptos u kojima su sačuvani neki od vrijednih primjera fresko slikarstva iz tog perioda (pogledati galeriju).[4] Opširni fresko ciklusi koji pokrivaju unutrašnjost manastira Peribleptos nastali su između 1350 - 75 godine. Ova djela su povezana sa kritskom i makedonskom umjetničkom školom.[16] Prema riječima historičarke umjetnosti Annie Labatt:

"prostor i pokreti tretirani su sa zapadnjačkim osjećajem na ovim freskama".

[17]

Još značajnije od bilo kojeg grčkog kopnenog umjetničkog središta iz ovog perioda bilo je ostrvo Kreta, gdje je sačuvano više od 600 crkava ukrašenih vrijednim freskama. Iako male veličinom, ogromna veċina crkava na ostrvu Kreta ukrašene su u 14. i 15. vijeku, što potvrđuje procvat slikarstva. Uz pomoć natpisa moguće je, naprimjer, pratiti dugu karijeru slikara po imenu Joannis Pagomenos. Bio je jedan je od najvažnijih slikara na ostrvu jer je stvorio okvir za poznatu Kretsku školu fresko slikarstva, čiji je rad dokumentiran u osam sačuvanih crkava na zapadu Krete. Budući da je njegova slikarska karijera trajala između 1313. i 1347. godine, slikao je vjerovatno još mnogo drugih freski u crkvama na ostrvu. Tokom ovog dugog razdoblja prosperiteta i umjetničkih aktivnosti, Kreta nije bila dio Bizantijskog Carstva.[12]

Jedno od veoma značajnih područja fresko slikarstva za vrijeme vladavine dinastije Paleolog je i područje današnje Sjeverne Makedonije. Freske u crkvi Bogorodice Peribleptos u Skoplju predstavljaju neka od prvih djela najprestižnijih srednjovjekovnih bizantijskih slikara Eutihija i Mihaela Astrape. Njihova dramatična izražajnost bila je osnova novog trenda u bizantijskoj umjetnosti iz ove epohe, poznatije kao "renesansa Paleologa", koja je bila posljednje poglavlje bizantijske umjetnosti. Na zidovima ove crkve, izvanrednom vitalnošću, snagom i očiglednim emocijama, naslikali su prizore iz života Bogorodice i Isusa Hrista. Ovdje je umjetnost Eutihija i Mihaela Astrape iz temelja promijenila vizuelnu koncepciju bizantijskog svijeta, uvodeći nove ideale za građane i skromne religiozne ljude tadašnjeg Bizantijskog Carstva. Naslikali su deset ciklusa fresaka u oltaru, naosu i narteksu (priprati), koje priedstavljaju jedan od najbogatijih ciklusa fresaka u cijelom bizantijskom svijetu, posvećen životu Bogorodice (pogledati galeriju). Također, ova crkva ima najveći broj sačuvanih potpisa ove dvojice umjetnika skrivenih u freskama.[18] Značajno je napomenuti i stari grad Ber na sjevery Grčke sa crkvom Isusovog uskrsnuća u kojoj se nalaze neke od veoma kvalitetnih fresaka iz 1315. godine, koje su djelo tada najpoznatijeg solunskog slikara Georgisa Kaliergisa, a po kvalitetu mogu se uporediti sa freskama u crkvi Hora kao i freskama u najstarijim solunskim crkvama (pogledati galeriju).[19]

IkoneUredi

 
Ikonostas u crkvi Uspenja svete Bogorodice Lešočki manastir, Sjeverna Makedonija.

Među osobinama koje najočiglednije razlikuju kasnobizantijsku umjetnost je i količina ikona naslikanih na panelima. Ni iz jednog ranijeg razdoblja bizantijske umjetnosti paneli nisu sačuvani u tako velikom broju kao i njihovim velikim dimenzijama. Ikone su oduvijek postojale u monumentalnim dimenzijama, ali u zidnim slikama sa freskama, mozaicima ili vitražima, a ne kao slike na panelima. Također, isto slikovno izlaganje cvjetalo je kod ličnih i ikona malih razmjera.[6] Naslikane ikone na drvenim panelima bile su jeftinije od mozaika ili predmeta od slonovače, pa su zato postajale sve brojnije i važnije nego što su bile u ranijim vremenima. Od približno 1300. godine, pa nadalje, postale su jedan od najvažnijih oblika umjetničkog izražavanja.[10] Zbog činjenice da se kasnobizantijska crkvena dekoracija sastojala uglavnom od zidnog slikarstva i ikona, zbog toga su potonje sve više bile u središtu pažnje i pokroviteljstva. Ovo je i glavni razlog da je veliki broj ikona iz tog vremena sačuvan do danas, a upravo je ovo medijum u kojem je uočljiv utjecaj zapadne umjetnosti. Ono što je u 12. vijeku u manastiru svetog Neofita na Kipru, kada je Teodor Apseudes potpisao i datirao svoju sliku, bilo izuzetak, postalo je redovna pojava u kasnobizantijskom periodu. Još jedan umjetnik, Angelos Akotantos, koji je radio na Kritu u prvoj polovini 15. vijeka potpisao je brojne ikone. Nezavisno je dokumentovan kroz njegovu sačuvanu oporuku u notarskim arhivama na Kritu napisanu 1436. godine. Bio je plodni slikar, a njegove ikone pokazuju sposobnost da zadovolje potražnju za tradicionalnim slikama ili slikama u kojima su primjetni izrazito zapadnjački detalji ili konvencije. Ova dva već navedena bizantijska umjetnika bila su vrlo utjecajna, počevši od rada najznačajnijeg ruskog ikonopisca Andreja Rubljova i njegovih sljedbenika, koji su izravno bili pod utjecajem stvaralaštva Teofana Grka, te karakteru kritskog ikonopistva, koje je na kraju doveolo do umjetnika poput El Greca, koji duguju Angelosu Akotantosu.[8]

Karakter svetog prostora u pravoslavnim crkvama promijenio se još više tokom 14. vijeka. U okviru templona koji se nalazi između naosa i svetišta već od 8. vijeka počele su se držati ikone, često oslikane i postavljene u pregrade sa scenama iz 12 glavnih hrišćanskih svetkovina. Sljedeća faza bila je transformacija templonske strukture u neprozirni visoki ikonostas koji je držao nekoliko redova ikona, čije veličine su prilagođavane templonskoj strukturi.[8] Na ikonostasu su korištene ikone dvije različite veličine - veće u donjoj polovini pregrade sa slikama Hrista, Bogorodice s Djetetom, arhanđela ili sveca zaštitnika crkve. Gornji red ikona na templonu je veličine približno pola metra ili malo više, Ulazna vrata u svetiste slikana su sa scenom Blagovijesti ili sa svecima (grčki: dodekaorton). raspoređene u standardiziranim nizovima: obično prikaz velikog Deisisa u kojem pored Hrista stoje Bogorodica i Ivan Krstitelj, scene iz 12 glavnih hrišćanskih svetkovina, te ciklus glavnih scena Bogojavljenja iz života Hrista i Bogorodice. Ikone ove veličine također su bile pohranjene u značajnom broju na prolazima i zidovima svetišta crkava i stavljene su za štovanje na stalku za ikone (proskynetarion). Na ikonama iz ovog perioda uočljiva je osjetljiva međuigra između likova i okolnog prostora u kompozicijama s jednim likom, gdje slikovni oblik istovremeno daje utisak siluete u odnosu na zlatnu podlogu i modeliran je kao da je obavijen trodimenzionalno u svojoj svjetlosti. U scenama prikazanim na kasnobizantijskim ikonama likovi se ne pojavljuju uz tlo, već unutar prostornog okruženja, čija se postavka dramatično proširuje u paleološkoj umjetnosti, ostavljajući likove male u svojim strmim prostorima. Koliko god ti prostori bili veliki, oni daju utisak napetosti i rječito su vezani za ljudske geste koje ih iscrtavaju. Takva prostorna rječitost odlično je odgovarala slikama pustinjskog asketizma. Pustinjski prizori su duboko ukorijenjeni u bizantijskoj iluminaciji knjiga, ali od kasnog 13. vijeka, pa nadalje, počeli su se koristiti i u ikonoslikarstvu.[6]

"Ohridske ikone"Uredi

 
Navještenje Bogorodice, dimenzije 93 x 68 cm, urađena u Konstantinopolju, rani 14. vijek, tempera i zlato na drvetu, sa posrebrenom i emajliranom oblogom, crkva svete Bogorodice Peribleptos u Ohridu.

Za vrijeme vladavine dinastije Paleolog, slikanje panela i ukrasnih ploča dobilo je tako snažan poticaj da se primjeri mogu naći svugdje gdje je utjecaj Bizantije dosegao. Ova nova potražnja za prenosivim ikonama rezultat je uvođenja ikonostasa u crkve. U Ohridu i Svetoj gori identifikovan je značajan broj uvezenih ikona. Ohridske ikone predstavljaju važne primjere u razvoju kasnobizantijskog ikonopisa, a odigrale su i važnu ulogu u kasnijem razvoju srpskog ikonopisa. U Ohridu postoje dvije važne ikone koje potječu s početka 14. vijeka, a koje predstavljaju znamenitosti u kasnobizantijskoj historiji umjetnosti. Na njima su prikazi Hrista i Bogorodice kao spasitelje duša. Ohridski nadbiskup Grgur II prebacio je ove ikone u katedralu u Ohridu.[1] Ova dvostrana ikona lijep je primjer savremenih umjetničkih tendencija u bizantijskoj prijestolnici tokom kasnobizantijskog perioda. Na prednjoj strani ikone pojavljuje se polovina figure Bogorodice. Njeno svečano, savršeno očuvano lice izražava blagu strogost. Na rukama drži malog Hrista čija je glava prekrivena blijedocrvenkastim pramenovima. Biste arhanđela Mihaela i Gabriela prikazane su u uglovima na vrhu ikone. Cijela pozadina i okvir prekriveni su složeno ukrašenom srebrnom oblogom, koja je sama po sebi remek-djelo. Zajedno s geometrijskim i cvjetnim ornamentima, poput stiliziranih rozeta, ikona je ukrašena reljefno dotjeranim likovima. Slika Bogorodice okružena je okvirom s grbom u sredini s bistom Hrista Pantokratora, okruženom simetrično raspoređenim poprsjima. Bogorodica nosi naziv Psychosostria, koja predstavlja varijaciju Bogorodice Hodegetrije (ona koja ukazuje na pravi put). Na poleđini nalazi se ikona sa prizorom Blagovijesti i smatra se jednim od najboljih ostvarenja bizantijskog ikonopisa paleološke renesanse (slika desno). Likovi arhanđela Gabriela i Bogorodice prikazani su vješto, a postavljeni su kao kipovi na postoljima u definiranom prostoru nasuprot oštroj arhitektonskoj pozadini.[6] Proporcije su prekrasno razrađene između veličanstvenih arhitektonskih obilježja u pozadini i figura ispred njih, a tu je i kontrapuntalni sklad između anđela koji se brzo približava, te spokojne i nepomične Bogorodice. Igra kontrasta postignuta je postavljanjem svijetle odjeće arhanđela naspram Bogorodičine gotovo u potpunosti tamne odjeće. Vizije su obavijene mehkom sjenom, koje jedva da najavljuju misteriju ispod zamišljenog zlatnog rajskog neba. Sve već navedeno, uz igru svjetla i sjene i blistavih boja različitih objekata učinila je ovu scenu dragocjenim izvorom nadahnuća za kasnije slikare unutar bizantijske sfere utjecaja.[1]

IluminacijaUredi

SkulpturaUredi

 
Dijelovi arkosolijuma (niše iznad grobnica u kojima je sahranjena važna ličnost). Oni su bili izloženi u zidovima katakombi. [36]urađeni u gotskom stilu tokom latinske vladavine u 13. vijeku, Bizantijski muzej u Atini.

U kasnobizantijskom razdoblju, kao i u ranijim godinama carstva, središnja briga vjernika bilo je sjećanje na mrtve. Iako su tradicije obilježavanja sjeċanja na mrtve bile stare, njihov utjecaj na crkvenu umjetnost dramatično se povećao u posljednjim vijekovima postojanja carstva. Sve više su unutrašnjost crkvi, a često i njihov vanjski dio, bile predmet izgradnje grobnih spomenika. Usljed sve te ekonomske situacije uzrokovane gubitkom teritorija koje su zauzele krstaška i turska vojska kao i smanjenje broja bogatih donatora u katedralama i manastirima u gradovima i izvan gradova, došlo je do problema sa ispunjavanjem njihovih fiskalnih obaveza sa sve manjim prihodima. Zbog toga su donatori morali uložiti novac, kao i imovinu u zamjenu za pravo na takve obrede kao što je sahrana u crkvi ili izgradnja ukrasne grobnice. Oblik većine kasnobizantijskih sarkofaga značajno odstupa od tradicionalne, monolitne vrste kovčega s čvrstim kamenim tijelom i odvojenim poklopcem. Najčešća vrsta sarkofaga od 13. do 15. vijeka sastoji se od zasebnih kamenih ploča, od kojih su neke uzete sa ranijih spomenika i isklesane, a neke tek izvađene. Ikonografija kasnobizantijskih sarkofaga pokriva širok raspon motiva. Dekorativni elementi isklesani na zidovima i poklopcima kovčega, zajedno s pogrebnim natpisima, obuhvataju krstove, cvjetne i geometrijske oblike, poput isprepletenih medaljona, vinove loze i drveća. Tu su takoder i prikazi životinja, među kojima su mitski grifoni, lavovi i ptice (zajedno sa jednoglavim i dvoglavim orlovima), prikazani u scenama borbi ili kako stoje u profilu. Pored ovih tradicionalnih tema pojavljuje se i nova tema: ljudska figura, koja se na sarkofazima nije vidjela od ranobizantijskog razdoblja. Predstave ljudi, njihovi portreti pokojnika i svetaca, te Hrista i Bogorodice, ponovno se pojavljuju tokom tog razdoblja u nizu vrsta skulptura, posebno onih povezanih s grobnicom. Istaknutost ljudskog lika u bizantijskoj skulpturi između 13. i 15. vijeka ukazuju na trajno interesovanje bizantijskih skulptora za drevne oblike i stilove, nadahnute grčko-rimskim skulpturama sačuvanim na bizantijskim teritorijama.

 
Zabat na sjevernoj kapiji sa scenom Rođenja Isusa, bazilika svetog Marka u Veneciji.

Poznati njemački historičar umjetnosti Hans Belting sugerirao je da su bizantijski vajari koji su nakon 1261. godine i ponovnog osvajanja Konstantinopolja učestvovali u obnovi i restauraciji mnogih ranijih crkava i spomenika u tom gradu, crpili svoju inspiraciju iz klasicističkih, figuralnih skulptura iz prvog zlatnog doba Bizantije. Najbolji primjer je izrezbareno postolje napravljeno približno 390. godine za cara Teodozija I da ukrasi obelisk faraona Tutmosija III dovezen iz Egipta u Carigrad, gdje je još uvijek izložen na mjestu nekadašnjeg hipodroma. Treći utjecaj došao je iz romaničke i gotske skulptorske tradicije, novi stilovi koji su se razvili na latinskom Zapadu, a koje su donijeli krstaši na područja oko istočnog Mediterana tokom 11. 12. i 13. vijeka. Stoga se može reći da su uporište u dugogodišnjoj umjetničkoj tradiciji carstva, i kontakt s umjetničkim razvojem zapadne Evrope doprinijeli oživljavanju figuralnih slika u kasnobizantijskoj skulpturi, posebno kod pogrebnih spomenika. Važni primjeri kasnobizantijske figuralne skulpture sarkofaga sačuvani su u Carigradu, Beri i arti u Grckoj. Većinom su to horizontalne ploče koje su činile prednji dio sarkofaga. Na čeonom sarkofagu iz Carigrada predstavljena su dva anđela koji drže središnjji vijenac koji okružuje božićnu dekoraciju, a donji dio dekoracije je osnova ukrasno rezbarenim krstovima i svicima. Anđeli su uobičajena tema u kasnom bizantijskoj skulpturi. Ovo rezbarenje s izuzetnim uspjehom oponaša kompoziciju i stil rezbarenja sarkofaga iz 4. vijeka, potvrđujući da su ranobizantijski modeli mogli poslužiti kao važni izvori kasnobizantijskim kiparima. Pripovijedani prizori povezani s Hristovom smrću i spasenjem bili su daljnji izvor nadahnuća za rezbare kasnobizantijskih sarkofaga. Ulomci koji su sačuvani u Beri izvorno su sačinjavali piramidalni poklopac sarkofaga sa prikazom scene Hristovog Uskrsnuca (Anastasis). Fragmentarni reljefi pronađeni u Studijskom manastiru prikazuju Bogorodičino jadikovanje nad mrtvim tijelom Hristovim dok leži prije sahrane, što je tema nadahnuta evanđeljima. Ova kao i druge teme iz evanđelja obilježene na sarkofazima, često su prikazivane na freskama i mozaicima koje okružuju kasnobizantske grobnice, tako da zidne slike ojačavaju i preslikavaju slike koje ukrašavaju sarkofage.

 
Mramorni luk iz 13. vijeka sa figurama i natpisima na grčkom jeziku urađenim tokom latinske okupacije.

Portret pokojnika bila je još jedna tema koja se koristila prilikom ukrašavanja sarkofaga. Fragmentarna ploča iz manastira Lips u Carigradu čuva ostatke pogrebnog portreta Marije Paleologine. Jedino je sačuvan lik Marije vidljiv od struka prema dolje, gdje ona nosi monaški plašt preko dugačke tunike. Uvjerljiva rekonstrukcija cijele ploče koju je uradio Titos Papamastorakes ima središnji natpis s lijeva od Marije Paleologine. Sastavljena u pjesničkom metru i fino izrezbarena paleološkim pismom, na sarkofagu se nalazi molitveni natpis. Takvi su natpisi, koji svjedoče o svjetovnim i duhovnim dostignućima pokojnika, i moleći se u njegovo ili njezino ime, bili važan dio ukrasnog programa i često su se pojavljivali na sarkofazima ili skulpturama koje uokviruju grobnicu. U Arti, nekadašnjem sjedištu Epirske Despotovine, nalazi se jedini sačuvani sarkofag iz kasnobizantijskog razdoblja sa portretima bizantijske vladarske porodice, despotice Teodore supruge despota Mihaela II Komnena Duke i dječaka Nikefora, vjerovatno njenog sina. Oboje su odjeveni u tradicionalnu carsku odjeću, sa krunama urađenim u bizantijskom stilu, dugim tunikama, kaftanima i lorosima ukrašenim draguljima, pri čemu oboje drže carska žezla. Pored njih sa obje strane nalaze se portretne biste anđela koji također nose carska žezla.

Dok je isklesani sarkofag mogao biti izložen neovisno o ravnom zidu crkve, u najsloženijim kasnobizantijskim grobnicama služio je kao središte mnogo većeg ukrasnog programa. U takvim pogrebnim cjelinama kiparski reljefi uokviruju trodimenzionalni prostor zaobljene niše (arkosolij), koji sadrži sarkofag. Arkosoliji se mogu pronaći u crkvama na cijelom području kasnobizantijske utjecajne sfere. Skulptura je bila najvažniji pojedinačni element koji je izdvajao arkosolijum iz njegovog okruženja, te osiguravao organizirani vizuelni fokus unutar arhitektonski složene i bogato oslikane kasnobizantijske crkve. Nasuprot glatkom zidu crkve prekrivenom šarenom freskom ili mozaikom, trodimenzionalne reljefne skulpture pružile su važnu vizuelnu pauzu.

 
Bogato izrezbareni luk iznad jedne od pogrebnih niša u manastiru Hora.

Dvije najupečatljivije rezbarene fasade kasnobizantijskog razdoblja još uvijek uokviruju grobne niše iz ranog 14. vijeka koje su dizajnirane u južnoj pogrebnoj kapeli manastira Hora. Jedan od ovih lijepo i gusto izrezbarenih mramornih ukrasa na sjevernom zidu ukrašava nišnu grobnicu Teodora Metohita, dok arkosolijum na suprotnom zidu odaje počast visokom carskom dostojanstveniku Mihaelu Tornikesu, političkom savezniku Metohita. Tornikesova grobnica je jedini arkosolijum na kojem je sačuvan izvorni pogrebni epigram, koji je historičar umjetnosti Ihor Ševčenko pripisao poznatom bizantijskom dvorskom pjesniku Manuelu Filu (1275 - 1335). Fasadni dizajn dvije niše je sličan. U svakoj od njih je središnji portret Hrista, koji blagosilja desnom rukom i sa svitkom u lijevoj ruci, a okružen je bistama arhanđela Mihaela i Gabriela u trouglastim prostorima (spandrelima), koji se nalaze između vrha luka i pravougaonog okvira. Bujne vinove loze koje izviru iz simbola izobilja okružuju ove figure. Kao i u mnogim takvim grobovima, Hristov lik se često koristi na izvajanoj fasadi, na sarkofagu i naslikan je na stražnjem zidu niše, naglašavajući različite aspekte Hrista, a posebno njegovu ulogu sudije i spasitelja čovječanstva. Ove dvije fasade grobnica također su karakteristične po tragovima polihromiranih pigmenata koje čuvaju. Na temelju njih i mnogih drugih kasnobizantijskih umjetničkih djela, može se zaključiti da je bojenje, pa čak i pozlata mramornih rezbarija bila raširena praksa u to vrijeme. Ova praksa objedinjavanja upotrebe boje i pozlate uočljiva je i u srednjem bizantijskom periodu.

Stilske karakteristike kasnobizantijske skulpture, reljefne skulpture, kreću se u rasponu od vrlo plitkih do izuzetno visokih. Razne vrste apstrakcija i naturalizma koegzistiraju, iako ukupne kompozicije životinjskih, cvjetnih, biljnih i geometrijskih motiva odlikuju veća zamršenost i osjećaj uzorka u cjelokupnoj kompoziciji, dok detalji u skulpturama mogu prilično težiti ka naturalizmu. Reljefi koji predstavljaju ljudski lik obično nalikuju paralelnim slikama u monumentalnom i minijaturnom slikarstvu. U poređenju sa srednjobizantijskim skulpturama postoji i snažan impuls ka naturalističkom, trodimenzionalnom prikazivanju ljudskog tijela. Konstantinopoljska figuralna skulptura iz 13. i 14. vijeka teži elementima apstrakcije: izdužena lica, okrugle, pune obrve naglašenih očiju i teški kapci. Tako se zajednički umjetnički ukus često pojavljuje u skulpturalnoj i slikarskoj umjetnosti u Konstantinopolju kao i mnogim područjima kasnobizantijske sfere utjecaja. U vremenu između oslobođenja Konstantinopolja od latinske okupacije 1261. godine pa do njegovog ponovnog pada u ruke Osmanlija 1453. godine izrada netradicionalnih oblika skulpture počela je oživljavati. Tokom paleološke renesanse, umjetnost izrade umjetničkih djela od slonovače koja je bila tipična za makedonsko i komnensko doba doživjela je veliki pad zbog nedovoljnog uvoza bjelokosti iz Afrike i Azije. Nastavljeno je sa izradom malih gravura na nakitu - privjesci, relikvijari (enkolpije) i kameje, koji su bili ukrašeni raznim motivima, najčešće hrišćanskim simbolima (anđeli, sveci, krstovi).[6]

Primijenjena umjetnostUredi

ZlatarstvoUredi

Okviri za ikone urađeni od plemenitih metalaUredi

Liturgijski priborUredi

Zahtjevi liturgije nisu se značajno promijenili u kasnobizantijskom periodu, pa su sveti predmeti zadržali osnovne oblike koje zahtijeva liturgijska praksa, simbolički i ideološki sadržaj božanske euharistije. Za razliku od srednjeg bizantijskog perioda, primjeri dragocjenog crkvenog srebrnog pribora iz kasnog razdoblja ograničeni su količinski. Nedostatak srebrnih i zlatnih predmeta, vjerskih i svjetovnih, može se pripisati nedostatku sirovina u to vrijeme, drugi razlozi su: srebro nije kovano u kasnobizantijskom carstvu, stalne ekonomske i političke krize, posljedica građanskih ratova, smanjenja carstva i osmanlijska osvajanja. Carske kovanice mogu se smatrati pravim ogledalom tog vremena: obezvrijeđene, bez umjetničkih vrijednosti i izrađene od legura sa niskim sadržajem plemenitih metala. Zbog ovog nedostatka plemenitih metala mnogi dragocjeni predmeti su istopljeni i reciklirani kako bi se zadovoljili zahtjevi države za novcem. U historijskim izvorima navodi se da su aristokrati iz kasnobizantijskog društva nagomilali svoje bogatstvo u vidu zlatnih i srebrnih predmeta, te su obdarili monaške i crkvene fondacije skupocjenim liturgijskim posudama. Najpoznatiji mecena bio je Ivan VI Kantakuzen, koji je posjedovao velike kolicine zlata i srebre. Gubitak najvećeg broja kasnobizantijskih liturgijskih pomagala, djelomično je nadoknađen slikanim prikazima liturgijskih obreda u svetištu i na kupolama crkava, koje su u ovom razdoblju obilovale liturgijskim temama. Kasnobizantijski liturgijski predmeti uglavnom se nalaze u manastirskim riznicama, a sačuvani primjeri spadaju u dvije glavne kategorije: one koji zadržavaju i razvijaju srednjobizantijske oblike i one sa očiglednim zapadnjačkim izgledom. Iz druge grupe izdvaja se jedina grupa sačuvanog liturgijskog posuđa (latinski: vasa sacra) sa kaležima despota Moreje Manuela Kantakuzena, te srpskog despota Janjine Tome Preljubovića. Ovi dragocjeni liturgijski predmeti čuvaju se danas u manastirima Vatopedi i Velika Lavra na Svetoj gori.[6]

Liturgijski tekstilUredi

ReferenceUredi

  1. ^ a b c d e f Art of the Byzantine World, Christa Schug-Wille, Harry N. Abrams, INC. Publishers, New York City, Library of Congress Catalogue Card Number: 75-92912, Germany, 1969., str. 200-252
  2. ^ a b "The Art of the Byzantine Empire" (PDF). monoskop.org. Pristupljeno 24. 3. 2021.
  3. ^ a b The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, Helen C. Evans, William D. Wixom. Izdavač, Metropolitan Museum of Art, New York City, drugo izdanje, 1997. godine, str. 12-19, ISBN 0-87099-777-7
  4. ^ a b c Bayet, Charles. Byzatine Art. New York : Parkstone Press International, 2009. ISBN 978-1-84484-620-7. str. 157 – 164.
  5. ^ "The Byzantine monasteries of Mount Athos in Greece and the Byzantine art in the Balkan Peninsula". arsartisticadventureofmankind.wordpress.com. Pristupljeno 10. 8. 2021. CS1 održavanje: nepreporučeni parametar (link)
  6. ^ a b c d e f g h i Byzantium: Faith and Power (1261 - 1557), The Metropolitan Museum of Art, New York, Yale University Press, New Haven and London, Prvo izdanje 2004. godine, str. 5-15, 17-92 ISBN 1-58839-113-2
  7. ^ "Late Byzantine naturalism: Hagia Sophia's Deësis mosaic". smarthistory.org. Pristupljeno 26. 3. 2021.
  8. ^ a b c d Byzantine Art, Robin Cormack, Oxford University Press, objavljena 2000., ISBN 0-19-284211-0, str. 120, 207-215
  9. ^ "The Beautiful Mosaics and Frescoes of the Chora". mybeautifulistanbul.com. Pristupljeno 16. 5. 2021.
  10. ^ a b Art of the Byzantine Era, David Talbot Rice, izdavač Frederick A. Praeger Inc. New York City 1963. godine, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 63-16444, str. 223-264
  11. ^ Early Christian and Byzantine art, John Lowden, Phaidon Press Limited, London, prvo izdanje 1997. str. 402, ISBN 0 7148 3168 9
  12. ^ a b c d Byzantine art, a European art. Zappeion Exhibition Hall, Athens, 1964., izdavač: Greece Council of Europe, str. 213-215
  13. ^ "Spárti (Sparta) and around". roughguides.com. Pristupljeno 3. 8. 2021. CS1 održavanje: nepreporučeni parametar (link)
  14. ^ Early Christian and Byzantine Art, John Lowden, prvo izdanje od strane Phaidon Press Limited, London, 1997. godine, ISBN 0-7148-3168-9, str. 404-407
  15. ^ "The Fresco of the Anastasis in the Chora Church" (PDF). press-files.anu.edu.au. Pristupljeno 22. 7. 2021.
  16. ^ Hamilton, J. Arnott (1956). Byzantine Architecture and Decoration. London: Jarrold and Sons. str. 194 – 195
  17. ^ Labatt, Annie (2000). "Heilbrunn Timeline of Art History". Metropolitan Museum of Art. Metropolitan Museum of Art. Pristupljeno March 10, 2016.
  18. ^ "The Holy Mother of God – Peribleptos in Ohrid". experiece-macedonia.com. Pristupljeno 29. 7. 2021. CS1 održavanje: nepreporučeni parametar (link)
  19. ^ "Painters in the Late Byzantine World (1204-1453), Monumental Painting in Byzantium and Beyond: New Perspectives. Byzantine Studies Colloquium". academia.edu. Pristupljeno 12. 8. 2021. CS1 održavanje: nepreporučeni parametar (link)