Bizantijska arhitektura

SaintPierre1.JPG
Ovaj članak je dio
serije o  
historiji arhitekture
Neolitska arhitektura
Stara egipatska arhitektura
Sumerianska arhitektura
Klasična arhitektura
Stara grčka arhitektura
Rimska arhitektura
Bizantijska arhitektura
Srednjovijekovna arhitektura
Romanska arhitektura
Gotička arhitektura
Renesansna arhitektura
Barokna arhitektura
Neoklasična arhitektura
Neogotička arhitektura
Moderna arhitektura
Postmoderna arhitektura
Članci u kategoriji o arhitekturi

Bizantijska arhitektura predstavlja arhitekturu Bizantijskog carstva, koje je poznato i kao kasno Rimsko carstvo ili Istočno rimsko carstvo. Ovaj naziv koriste moderni historičari prilikom označavanja srednjovijekovnog Rimskog carstva, koje se razvilo kao prepoznatljivi kulturni i umjetnički entitet sa središtem u Konstantinopolju novom središtu carstva nakon Rima. Kao i kod bizantijske umjetnosti, rana bizantijska arhitektura je bila samo nastavak tradicije rimske arhitekture, pa zbog toga historičari umjetnosti nisu bili u stanju uspostaviti oštru liniju njihovog arhitektonskog stilskog razdvajanja. Tokom više od 11 vijekova postojanja, Bizantijsko carstvo (koje je objedinjavalo bogatu grčko-rimsku tradiciju) je imalo ogroman utjecaj na evropsku i bliskoistočnu arhitekturu, te je na taj način bilo glavna osnova za kasniji razvoj renesansne i osmanlijske arhitektonske tradicije. Ovo doba arhitekture može se grubo podijeliti u tri faze: rana, srednja i kasna (komnenska i paleološka) epoha.

Rana bizantijska arhitekturaUredi

Rimska arhitekturaUredi

Bizantija kao istočna polovina Rimskog carstva u svom ranom periodu, nastavila je sa rimskom tradicijom u arhitekturi kao i u drugim aspektima kulture. Urbana područja karakterisala su: snažni dokazi o urbanističkom planiranju, veliki otvoreni prostori za komercijalnu i javnu upotrebu, široke ulice - od kojih je većina bila popločana, a važnost su dobili portici i korištenje javnih spomenika kao što su statue važnih ličnosti i monumentalni lukovi i gradske kapije. Glavne javne usluge koje pružaju hipodrom, amfiteatar i javna kupatila su i dalje prisutne. Neke zgrade iz rimske epohe ispale su iz upotrebe, posebno gimnaziji i stadioni za atletiku, te na kraju pozorište gdje su nastupali nepristojni pantomimičari što je izazivalo neodobravanje crkve.

Kako su ove zgrade, a pogotovo paganski hramovi, propale, njihovi materijali su bili ponovo korišteni. To je dovelo do izgradnje novih građevina s eklektičnom mješavinom stupova i kapitela unutar iste strukture, koja je na kraju postala odlika bizantijskih građevina, dok je stroga uniformnost klasičnih građevina bila napuštena. Rimske vile sa privatnim unutrašnjim dvorištima i dalje su bile rezervisane samo za bogate, dok su siromašniji članovi društva živjeli u običnim višespratnim zgradama (insulae) gdje su prizemni spratovi često korišteni kao trgovine i konobe. Većina stanovništva imala je koristi od pristupa tekućoj vodi, fontanama i sistemima odvodnje, zahvaljujući dobro planiranom sistemu cijevi, akvadukta i cisterni.[1]

Rana hrišċanska arhitekturaUredi

 
Unutrašnjost Bazilike Svetog Pavla izvan zidina u Rimu predstavlja izvrstan primjer izgleda ranih crkava građenih u vrijeme Konstantina Velikog.

Konstantin Veliki je u vrijeme dok je Rimsko carstvo još bilo ujedinjeno uložio velika novčana sredstva u izgradnju velikog broja prostranih carskih crkava, koje su bile dovršene za samo nekoliko godina. Ova nova vrsta građevina koje historiċari umjetnosti danas nazivaju rane hrišćanske bazilike biċe osnovni model za razvoj crkvene arhitekture prvo u Konstantinopolju, a zatim i u ostalim dijelovima carstva. Nažalost, nijedna od ovih prvih crkvenih građevina nije sačuvana u svom izvornom obliku, ali je plan najveće konstantinove crkve Svetog Petra u Rimu, poznat sa veoma značajnom preciznošċu. Unutrašnji izgled ovakvih crkava najbolje se može vidjeti u Bazilici svetog Pavla izvan zidina.[2] Rane hrišċanske građevine bile su zasnovane na dva klasična prototipa:

  • pravougaone rimske bazilike
  • građevine sa kružnom kupolom (rotunda), po ugledu na Panteon

Bazilikalni tip crkve odlikuje predvorje (atrijum), koje vodi do trijema (narteks), prostiruċi se duž jednog od kratkih krajeva crkve. Vrata poznata pod nazivom crkveni portal vode iz narteksa ka dugom središnjem dijelu koji se naziva brod. Visoki stropovi naosa odvojeni su od prolaza na obje strane sa redovima stupova. Naos je osvijetljen prozorima sa gornjeg sprata (clerestorium) koji se uzdiže iznad bočnih krovova. Na suprotnom kraju broda nalazi se polukružni prostor (apsida) koji služi kao simbolično jezgro crkve u kojoj se nalazi oltar uzdignut na platformi. Ponekad se tu nalazi i transept, horizontalno krilo koje prelazi naos ispred apside, dajući crkvi oblik slova T.

Crkve sa centralnim planom bile su jedan od veoma dobro dizajniranih arhitektonskih oblika, koje su rani hrišċani naslijedili od Rimljana. Crkve sa centralnim planom imaju: atrijum, narteks i apsidu. Naos je prostor koji sadrži svetište, apsidu i kupolu koja se nalazi iznad. Karakteristika ovakvog tipa crkve je kupola koja se nalazi iznad kvadratne ili blago izdužene pravougaone osnove crkve. Umjesto uzdužne ose baziličnih crkava, koji privlači vjernike naprijed prema apsidi, crkve sa centralnim planom imaju više vertikalnu osu. To čini njihove kupole simboličnim "nebeskim svodovima", prirodnim središtem pažnje iznad glavnog molitvenog prostora. Crkve sa centralnim planom ċe biti zaštitnim znakom tokom prvog zlatnog perioda bizantijske umjetnosti i arhitekture, a posebno od 7. vijeka n. e. pa nadalje.[3]

Rana bizantijska arhitektura u KonstantinopoljuUredi

Vrlo važna arhitektonska građevina tadašnjeg Konstantinopolja bili su odbrambeni bedemi, danas poznati kao Carigradski bedemi. Prvo je car Konstantin Veliki dao da se izgrade novi bedemi (sa 192 kule) oko 3 kilometra zapadno od starih bedema iz vremena starogrčkog Bizantijuma, tako uvečavši četiri puta gradsku površinu. Danas nije ništa ostalo od konstantinovih bedema, ali se približno može odrediti linija (od Atatürkovog mosta do Istanbulske bolnice) njihovog prostiranja na osnovu podataka iz sačuvanih starih dokumenata. Među drugim dodacima i izmjenama u samom gradu od strane nasljednika cara Konstantina najviše se izdvajaju one cara Teodozija II, koji je u 413. n.e. dao da se prošire bedemi kraj mora i da se izgrade novi bedemi oko 1,3 kilometra dalje od konstantinovih bedema. Veći dio teodozijevih zidina i dalje stoje, iako sa značajnim kasnijim popravkama.[4] Konstantin je također dao da se izgradi velika palata u Konstantinopolju, te novi javni trg kružnog oblika, danas poznat kao Konstantinov trg.[5] Vrijedno je napomenuti da je i prije Justinijana I bila izgrađena Crkva svetog Polieukta (grčki: Ἅγιος Πολύευκτος, Hagios Polyeuktos), prva bazilika sa središnjim planom (kupolom u sredini). Izgrađena je po nalogu plemkinje Anicije Julijane, a bila je posvećena Svetom Polieuktu i namijenjena kao potvrda njene vlastite carske loze. Također je predstavljala otvoreni izazov novoj vladarskoj porodici sa Balkana. Građevina je bila bogato ukrašena i predstavljala je najveću crkvu u gradu prije izgradnje Haja Sofije.

Rana bizantijska arhitektura izvan KonstantinopoljaUredi

 
Crkva svetog Simeona Stilita kod Halepa, podignuta u drugoj polovini 5. vijeka n. e. u čast Simeona Stilita ranog sirijskog kršćanskog askete. Predstavlja jedno od najstarijih primjera rane bizantijske arhitekture na području Sirije.

Za vrijeme vladavine bizantijskog cara Zenona (474. - 491. n. e.) došlo je do procvata umjetnosti i arhitekture na području današnje Sirije. Najpoznatiji primjer je Crkva svetog Simeona Stilita kod Halepa (arap. كنيسة مار سمعان العمودي‎‎) koja je izgrađena u drugoj polovini 5. vijeka. Nalazi se 30 km. sjeverozapadno od grada Halepa u sjevernoj Siriji. Predstavlja najstariji primjer bizantijske arhitekture u ovom području, a građena je od rezanog kamena tradicionalnog materijala sirijske arhitekture.[4] Bizantski car Zenon je osim izgradnje veljepnih crkvenih zdanja u Siriji i drugim dijelovima carstva, zaslužan i za dogradnju kompleksa Alahan manastira koje je prije njega započeo bizantijski car Leon I sredinom 5. vijeka n. e.[4]Alahan manastir koji se nalazi u južnom dijelu Male Azije, predstavlja kompleks građevina ključan za razumijevanje historije rane bizantijske arhitekture, pola vijeka prije velikih dostignuća Anicije Julijane i Justinijana I u Konstantinopolju.[6]

Prvo zlatno doba bizantijske arhitekture 527 - 726 n. e.Uredi

Bizantijska arhitektura za vrijeme vadavine Justinijana I (527 - 565 n. e.)Uredi

Tako je 527. godine Justinijan I dao da se izgradi Crkva svetih Sergiusa i Vahusa, a danas poznata kao Džamija mala Aja Sofija (turski: Küçük Ayasofya Camii).[7] Prilikom gradnje ove crkve njeni vajari su osmislili sistem arhitektonskog ukrašavanja, pri čemu se manje pažnje obraċalo na stare motive, a kod vijenaca i kapitela u ovoj crkvi je odbačen čisto naturalistički tretman u korist apstraktnog. Čak i u slučajevima kad listovi čine osnovu dizajna, važnost je data oblicima koji oni sačinjavaju, a ne njihova sličnost sa prirodom.[8]

Ova crkva je bila jedna od prvih građevina koje je Justinijan I dao da se izgradi. Predstavljala je najavu odlučujuċeg događaja u razvoju Bizantijske umjetnosti, a istovremeno je bila i model pri ponovnoj izgradnji crkve Haja Sofija.[7]

Haja SofijaUredi

Glavni članak: Aja Sofija
 
Vanjski izgled Haja Sofije sa minaretima dograđenim nakon osmanlijskog osvajanja Konstantinopolja.
 
Unutrašnji izgled Haja Sofije.

Haja Sofija je po nalogu Justinijana I izgrađena velikom brzinom za samo 5 godina (od 532-537). Njena izgradnja je bila povjerena dvojici grčkih arhitekata Antemiju iz Trala i Izidoru iz Mileta. Sama činjenica da su poznata imena idejnih tvoraca ovog arhitektonskog djela je veoma neobična za Bizantijsku umjetnost i arhitekturu, jer ogromna veċina umjetničkog stvaralaštva u Bizantijskom carstvu urađena je od strane anonimnih umjetnika. "Velika crkva" kako su je nazivali sami Bizantinci, bila je duhovno središte kako Konstantinopolja tako i cjelokupnog Bizantijskog carstva, a tu je bilo obavljano i krunisanje svih bizantijskih careva.[7]

Kupola crkve pruža ogroman, zlatom obložen i vanjskim svjetlom (koje ulazi kroz mnogobrojne prozore) ispunjen baldahin, koji se nalazi visoko iznad prostora za procesije kojima su prisustvovali mnogi sveštenici i članovi carskog dvora, koji su se tu okupljali kako bi proslavljali euharistiju. Dizajn Haja Sofije predstavlja jedinstvenu kombinaciju oba tada preovladavajuċa stila u crkvenoj arhitekturi. Ima uzdužnu osu rane hrišćanske bazilike,[2] a istovremeno je bila zasnovana na prototipu bazilike sa središnjim planom u čijoj osnovi je kvadrat sa kupolom iznad. Za formiranje uzdužnog broda, niša - polukupole se proširuju prema van iz središnje kupole, povezujuċi narteks na jednom kraju i školjku svetišta apside na drugom. Ovo središnje jezgro, koje se naziva naos u bizantijskoj arhitekturi, okružen je bočnim brodovima, (galerijama), koji su otvoreni i sa pogledom na naos, a nalaze se iznad prolaza. Glavna kupola je podržana sa pendentivima, trokutastim zakrivljenim zidnim sekcijama izgrađenim između četiri ogromna luka koji se nastavljaju na stupce na uglovima kvadratne osnove kupole.[3] Jedna od najvećih inovacija koje karakteriziraju Haja Sofiju je koncepcija zgrade u kojoj je najveċa pažnja usredsređena na unutrašnjost, za razliku od klasičnog hrama poput Partenona ili čak Stare bazilike svetog Petra kao i Bazilike Santa Maria Maggiore u Rimu. Haja Sofija predstavlja remek djelo Bizantijske arhitekture, gdje je arhitektonski koncept kupole iskorišten u najvećoj mogućoj mjeri, a upravo tu su ideje koje su stajale iza nove arhitekture bile razvijene do njihovog savršenstva.[7]

LiteraturaUredi

  • Byzantine Art and Architecture, an Introduction, Lyn Rodley, izdavač Cambridge University Press, 1994. godine, ISBN 0-521-35440-4, str. 18-38

ReferenceUredi

  1. ^ "Bizantijska arhitektura". ancient.eu. Pristupljeno 18. 7. 2019.
  2. ^ a b History of Art, Horst Waldemar Janson, izdavač Harry N. Abrams u New York City, prvo izdanje objavljeno 1962. godine, ISBN 0-13-389270-0, str 157-183
  3. ^ a b Art History, Marylin Stokstad, prvo izdanje od strane Harry N. Abrams, Inc., New York City, 1995. godine, ISBN 0-8109-1991-5, str. 1-608
  4. ^ a b c Byzantine Art and Architecture, an Introduction, Lyn Rodley, izdavač Cambridge University Press, 1994. godine, ISBN 0-521-35440-4, str. 8-78
  5. ^ Heaven on Earth, Art and the Church in Byzantium, Linda Safran, izdavač The Pensylvania State University Press, 1998. godine, ISBN 0-271-01669-8 str. 2-19
  6. ^ Alahan- An Early Christian Monastery in Southern Turkey Pictures: [1]
  7. ^ a b c d Byzantine Art, Robin Cormack, Oxford University Press, objavljena 2000., ISBN 0-19-284211-0, str. 3-15, 20-35
  8. ^ Art of the Byzantine Era, David Talbot Rice, izdavač Frederick A. Praeger Inc. New York City 1963. godine, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 63-16444, str. 9-15