Razlika između izmjena na stranici "Steinbeis–Šipadove pruge"

nema sažetka izmjene
 
'''Šipadove pruge''' ili Štajnbasove pruge, bile su [[Šuma|šumske]] pruge u privatnom vlasništvu, i služile su za eksploataciju šumskog bogatstva, kao i za putnički saobraćaj. Izgrađene su u vrijeme [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini]].<ref>{{Cite web|url= http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Prijedor_Zgrada%20zeljeznicke%20sekcije%20kompl%20BOS.pdf|title= Zgrada željezničke sekcije u Prijedoru|work= Komisija za nacionalne spomenike|accessdate= 13. 11. 2018}}{{Mrtav link}}</ref>
 
Štajnbasova željeznica proizvedena je u [[Njemačka|njemačkom]] preduzeću Krauss-Maffei 1904. god. Čitava željeznica imala je oko 400 km šumskih pruga sa 33 lokomotive, oko 500 teretnih, te 60 putničkih vagona, 18 drvenih tendera za vodu i potrebne radionice za održavanje lokomotiva i pruge. Bila je to uskotračna pruga koja se razlikovala od pruge kojom je išao legendarni "Ćiro". Ova pruga imala je razmak između šina 760 mm, dok je popularni "Ćira" imao razmak od 660 mm.
 
== Historija ==
Krajem 19. vijeka na planinama Bosanske Krajine, oko rijeke [[Sana|Sane]], počela je velika eksploatacija [[Šuma|šumskog]] bogatstva koju je organizovao bavarski industrijalac Otto von Steinbeis. On je sklopio ugovor sa Zemaljskom upravom u Sarajevu 1892. godine na rok od 20 godina, a ugovorom od 1899. godine produžena mu je koncesija na narednih 10 godina. U početku se nije moglo pristupiti eksploataciji šuma u većim razmjerama zbog nedostatka potrebnih komunikacija. Da bi se to postiglo, Steinbeis je izgradio mrežu šumskih željeznica od [[Knin]]a do [[Prijedor]]a u dužini od 232 km, a kasnije i sa krakom do Jajca.
 
Izgradnja Štajnbasove željeznice počela je 20 marta 1902. god. na relaciji od [[Knin]]a do [[Oštrelj]]a u dužini 102 km. U Kninu je već postojala pruga normalnog kolosjeka do [[Šibenik]]a. Kroz Bosnu i Hercegovinu pruga je građena po standardu Bosanskohercegovačke Državne Željeznice (od 1895 ''Bosnisch-Herzegowinischen Staatsbahn'' - ''BHStB''), a od 1908 Bosanskohercegovačke Zemaljske Željeznice (''Bosnisch-Herzegowinische Landesbahnen'' - ''BHLB''). Izgradnji su se protivili u [[Mađarska|Mađarskoj]], smatrajući da se favorizuje [[Austrija]]. Slijedeće godine pruga je produžena do Srnetice. Tokom 1905. god, izgrađen je krak do [[Gornji Ribnik (Ribnik)|Gornjeg Ribnika]] u dužini od 62 km. i krak u dužini od 57 km. prema Čardaku (početak pruge do Jajca). U 1910. god. na relaciji Knin - Oštrelj uveden je i poštanski vagon. Prugu do Prijedora Štajnbas je otvorio 21. maja 1913. god. Pred kraj austrougarske uprave, krajem 1916. godine na podrucju današnje [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] bilo je oko 1220 km šumskih pruga različitih vlasnika.
 
[[File:Eröffnungszug_Jajce-Srnetica.jpg|mini|desno|Otvaranje pruge Jajce -Srnetica 1916. god]]
[[File:1966.Jaice.BreitschwerdtM.JPG|mini|desno|Željeznička stanica u Jajcu, izgrađena krajem XIX vijeka, sa krakom prema drugoj, (Štajnbasovoj) stanici]]
=== Prvi svjetski rat ===
Zbog rastućeg straha od ulaska [[Italija]]na u rat i mogućnosti gubitka [[jadranJadransko more|jadranske]]ske obale, glavnokomandujući austrougarskih snaga u Bosni naredio je spajanje Štajnbasove pruge sa željeznicama Bosne i Hercegovine. Zbog toga je pruga produžena od Čardaka (sada kao vojna pruga), pa kompletan dio [[Srnetica]] – Jajce pušten u saobraćaj 10. 1. 1916. godine. Željezničke stanice na relaciji Jajce – Srnetica bile su: Jajce – [[Veliko Plivsko jezero|Plivska Jezera]] – [[Jezero]] – Volari – [[Šipovo]] – Sokolac – [[Pliva (rijeka)|Pliva]] – Podovi – Čardak – Podgora – [[Mlinište]] – Ovčara – Lisina – Tisova Kosa – Kurijeva Kosa – [[Potoci (Istočni Drvar)|Potoci]] – [[Srnetica]]. Za potrebe ove pruge u prigradskom dijelu Jajca sagrađena je još jedna zgrada željezničke stanice, kasnije poznata pod nazivom [[Šipad]]ova stanica. Izgradnjom ove zgrade Jajce je dobilo dvije zasebne željezničke stanice.
 
Ranije je, 1. maja 1895. god. izgrađena 35 kilometara duga pruga Jajce-Donji Vakuf, koja je bila vezana za prugu dolinom Neretve. Spajanjem u Jajcu mreže Knin-Srnetica-Prijedor sa prugom dolinom Neretve, austrougarska armija ostvarila je cilj povezivanja cijele Bosne i Hercegovine sa jadranskom obalom.
 
=== Kraljevina Jugoslavija ===
[[Versajski mir|Versajskim mirovnim ugovorom]] iz 1919. god. i raspadom [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]], Štajnbasov koncern prelazi u vlasništvo novostvorene [[Kraljevina SHSJugoslavija|Kraljevine SHS]]. Ovo je preduzeće u avgustu 1919. preimenovano u [[Šipad|ŠIPAD]] (Šumsko industrijsko privredno akcionarsko društvo). Krajem 1930-ih godina ŠIPAD je bio među nekoliko najvećih firmi u oblasti drvne industrije u [[Evropa|Evropi]]. U [[Oštrelj]]u je bila direkcija. Eksploatacija šume dovela je do nastanka i razvoja nekoliko naselja, sa po nekoliko stotina (hiljada) stanovnika:
* [[Oštrelj (Bosanski Petrovac)|Oštrelj]], u kojem je bila Šipadova direkcija željeznice
* [[Potoci (Istočni Drvar)|Potoci]],
Nakon poraza Jugoslavije u [[Aprilski rat|Aprilskom ratu]] 1941. god. Štajnbasova željeznica je zajedno sa cijelom bosanskohercegovačkom željeznicom prešla u vlasništvo Hrvatske državne željeznice (HDŽ). Sekcija Knin - Drvar bila je pod upravom [[Sile Osovine|italijanskih okupacionih]] snaga.
 
Tokom [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizani]] su u nekoloko navrata koristili [[Partizanska željeznica|željeznicu]]:
* u vrijeme [[Ustanak u NDH|ustanka]] 1941. god.
* u vrijeme [[Prvo zasjedanje AVNOJ-a|Prvog zasjedanja AVNOJ-a]], druga polovina 1942. god.
7.267

izmjena