Razlika između izmjena na stranici "Bizantijska umjetnost"

m
nema sažetka izmjene
m
oznaka: uređivanje izvornog kôda (2017)
m
oznaka: uređivanje izvornog kôda (2017)
{{Wiki članak}}
[[Datoteka:Christ Pantocrator Deesis mosaic Hagia Sophia.jpg|thumbmini|240px|Najpoznatiji sačuvani bizantijski mozaik Isusa Hrista (grčki, Hristos Pantocrator) iz 12. vijeka, gornja južna galerija u [[Aja Sofija|Haja Sofiji]], Konstantinopolj (današnji Istanbul).]]
'''Bizantijska umjetnost''' je naziv za umjetničko stvaralaštvo [[Bizantijsko carstvo|istočnog dijela Rimskog Carstva]] koje je pored [[Stara Grčka|stare Grčke]] u kulturnom kontekstu povezivalo i područja istočnog [[Mediteranske zemlje|Sredozemlja]], [[Balkansko poluostrvo|Balkanskog poluostrva]], [[Sirija|Sirije]], [[Sjeverna Afrika|Sjeverne Afrike]], Italije, a kasnije i veliki dio [[Istočna Evropa|Istočne Evrope]] (Bugarska, Rusija, Ukrajina).
Tokom 11 vijekova postojanja Bizantijskog carstva ova vrsta [[umjetnost]]i je započela kao rana hrišćanska umjetnost tokom kasne [[Antika|antike]] pa sve do pada [[Konstantinopolj]]a [[1453]]. godine u ruke [[Osmanlijsko carstvo|Osmanlijskog Carstva]].
<ref name="HOE">Heaven on Earth, Art and the Church in Byzantium, Linda Safran, izdavač The Pensylvania State University Press, 1998. godine, {{ISBN|0-271-01669-8}} str. 2-19</ref>
== Historijski okvir ==
[[Datoteka:ConstantineEmpire.png|thumbmini|350px|lijevo|Rimska imperija za vrijeme vladavine Konstantina Velikog.]]
Godine [[323. n. e.]] [[Konstantin Veliki]] je donio odluku o premještanju sjedišta Rimskog carstva u grčki grad [[Bizantijum]] na [[Bosfor]]u, a koji ċe kasnije biti poznat pod nazivom Konstantinopolj.
Izvorni naziv grada je bio na grčkom jeziku Kōnstantinoúpolis ([[Bosanski jezik|bos]]. Konstantinov grad), a zvanična titula je bila na [[Latinski jezik|latinskom jeziku]] Nova Roma (bos. [[Novi Rim (grad)|Novi Rim]]).<ref name="BAAI">Byzantine Art and Architecture, an Introduction, Lyn Rodley, izdavač Cambridge University Press, 1994. godine, {{ISBN|0-521-35440-4}}, str. 8-78</ref>
== Rana bizantijska umjetnost ==
{{Glavni|Rana bizantijska umjetnost}}
[[Datoteka:Areobindus presides over the games MNMA Cluny 13135 n02.jpg|thumbmini|lijevo|Dio diptiha napravljenog od slonovače na kojem je prikazan [[Areobind Dagalaif Areobind]], konzul Konstantinopolja iz 506. godine., koji predsjedava igrama na Hipodromu, prikazanima ispod. ([[Musée national du Moyen Âge]]).]]
Tokom prvih 200 godina od nastanka Bizantijskog Carstva, umjetnici su radili u istom stilu kao i umjetnici iz antičke Grčke i Rima.
Zbog činjenice da je ova vrsta umjetnosti bila i dalje zasnovana na umjetnosti starog klasičnog svijeta, ovaj period se još naziva i [[Kasna antika]]. Tokom tih godina novi bizantijski umjetnički stil postepeno je izrastao iz propadanja umjetnosti klasičnog svijeta.
<ref>Early Christian and Byzantine Art, John Lowden, prvo izdanje od strane Phaidon Press Limited, London, 1997. godine, {{ISBN|0-7148-3168-9}}, str. 1-424</ref>
=== Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine Justinijana I (527 - 565 n .e) ===
[[Datoteka:Interior of Sergius and Bacchus Church-6.JPG|thumbmini|250px|Unutrašnji izgled nekadašnje crkve svetih Sergiusa i Vaha, a danas džamija ''Mala Aja Sofija''. Pogled sa galerije.]]
Iako je ostvaren dobar kvalitet umjetničkih djela proizvedenih u gradovima Antiohiji i Aleksandriji i iako je mnogo toga zasigurno bilo od [[Estetika|estetskog]] interesa proizašlog iz regiona kojima su oni bili centri, nema sumnje da je Konstantinopolj bio najvažnije središte umjetničkog stvaralaštva. To se sa punim pravom može reċi za vrijeme vladavine Justinijana I, tokom čije vladavine Bizantijska umjetnost se protezala daleko izvan Konstantinopolja dostigavši svoj najveċi geografski opseg. Tokom njegove vladavine Bizantijsko carstvo se prostiralo od Sirije pa sve do [[Španija|Španije]]. Također je postavio temelje carskog [[Apsolutizam|apsolutizma]] bizantijske države, kodificirajući njene zakone ([[Bizantijsko pravo]]) i putem istih zakona ([[Justinijanov kodeks]]) nametnuo svoje religiozne poglede svim svojim podanicima.
U cjelokupnoj historiji nije zabilježen veći ili prosvjećeniji pokrovitelj umjetnosti od Justinijana.
==== Haja Sofija ====
{{Glavni|Aja Sofija}}
[[Datoteka:Aya Sofia - panoramio.jpg|thumb|350px|lijevo|desno|Unutrašnji izgled Haja Sofije.]]
Odlučujuċi događaj u razvoju bizantijske umjetnosti bila je ponovna izgradnja crkve Haja Sofija od 1532 - 37, po nalogu cara [[Justinijan I|Justinijana I]]. Njena izgradnja bila je povjerena dvojici grčkih arhitekata [[Antemije iz Trala|Antemiju iz Trala]] i [[Izidor iz Mileta|Izidoru iz Mileta]]. "Velika crkva" kako su je nazivali sami Bizantinci, bila je duhovno središte kako Konstantinopolja tako i cjelokupnog Bizantijskog carstva, a tu je bilo obavljano i krunisanje svih bizantijskih careva.
Vanjski izgled Haja Sofije je impresivan, ali je upravo njena unutrašnjost ta koja je trebala da zadivi posjetioce ovog nekadašnjeg sakralnog objekta, a danas muzeja. Svi mozaici koji se danas mogu vidjeti su kasnijeg datuma, a ostali detalji poput srebrnog [[ikonostas]]a, [[Svila|svilenih]] zavjesa, ukrasa na oltaru i ostalog je tokom vremena sve nestalo.<ref name="AOBE">Art of the Byzantine Era, David Talbot Rice, izdavač Frederick A. Praeger Inc. New York City 1963. godine, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 63-16444, str. 9-15</ref>
 
==== Ravenna ====
[[Datoteka:The mosaic of Emperor Justinian and his retinue.jpg|thumbmini|desno|260px|Mozaik iz Bazilike sveti Vitale u Ravenni, na kojoj je prikazan car Justinian I (u sredini) i biskup Maksimijan (desno od Justinijana), okruženi sveštenicima i vojnicima.]]
Umjetnička historija grada Ravenne od prve polovine 5. vijeka u vrijeme [[Gala Placidija|Gale Placidije]] i [[Teodorik Veliki|Teodorika Velikog]] pa do 6. vijeka kada je Justinijan I ponovno osvojio Italiju, bila je uvijek tijesno povezana sa istočnim dijelom Rimskog Carstva. Upravo u ovom gradu nalaze se najbrojniji i najbolje očuvani mozaici iz tog perioda.
Prema mišljenju vodeċeg stručnjaka za bizantijsku umjetnost i historiju iz prve polovine 20. vijeka [[Charles Diehl|Charlesa Diehla]], historija Bizantijske umjetnosti iz 5. i 6. vijeka se može bolje proučavati u Ravenni nego u samom Konstantinopolju ili [[Solun]]u.
 
=== Kriza 7. stoljeċa ===
[[Datoteka:Meister der Demetrius-Kirche in Saloniki 002.jpg|thumb mini|Mozaik iz crkve Hagios Demetrios u Solunu (kasni 7. ili rani 8. vijek), na kojem su prikazani [[Sveti Dimitrij Solunski]] (u sredini) sa biskupom i eparhom.]]
Nakon vladavine Justinijana uslijedio je politički pad, jer je većina njegovih vojnih osvajanja izgubljena, a Bizantijsko Carstvo se suočilo sa akutnom krizom s invazijama [[Avari|Avara]], [[Južni Slaveni|Južnih Slavena]], [[Perzija]]naca i [[Arapi|Arapa]] u 7. stoljeću. Konstantinopolj je također bio zahvaćen vjerskim i političkim sukobima.<ref>Haldon, John (1997) [1990]. Byzantium in the Seventh Century: The Transformation of a Culture. Cambridge: Cambridge University Press.</ref>
Međutim, Bizantijsko Carstvo najviše je trpjelo zbog unutrašnjih problema, jer se uloga vjerske umjetnosti u društvu koja je tokom 4 stoljeća imala sve značajniju vrijednost suočila s velikom dilemom. Svi ovi događaji kulminirali su razdobljem poznatim kao "Kriza sedmog stoljeća."
== Bizantijski ikonoklazam (Bizantijsko ikonoborstvo) ==
{{Glavni|Bizantijski ikonoklazam}}
[[Datoteka:Helios in His Chariot.jpg|thumb|240px|desno|Grčki bog sunca [[Helije]] u svojoj kočiji, okružen oznakama za mjesece u zodijaku. Ptolemejeve "Priručne tablice" izrađene 1291., za vrijeme vladavine [[Konstantin V Kopronim|Konstantina V Kopronima]].]]
Intenzivna rasprava o ulozi umjetnosti u bogosluženju dovela je na kraju do razdoblja "Bizantijskog ikonoklazma."<ref>Bryer, A.; Herrin, Judith, eds. (1977). Iconoclasm: Papers Given at the Ninth Spring Symposium of Byzantine Studies, University of Birmingham, March 1975. Birmingham: Center for Byzantine Studies. ISBN 9780704402263.</ref> Sporadični napadi ikonoklazma lokalnih biskupa desili su se u [[Mala Azija|Maloj Aziji]] tokom 720-ih. Godine 726. podvodni potres između ostrva There (današnji [[Santorini]]) i Therasia car [[Lav III Isavrijac]] protumačio je kao znak božijeg gnjeva i možda ga je upravo taj događaj naveo da ukloni poznatu Hristovu ikonu s [[Halka kapija (Konstantinopolj)|Halka kapije]] ispred carske palate.<ref>Stein, D. (1980). Der Beginn des byzantinischen Bilderstreites und seine Entwicklung bis in die 40er Jahre des 8. Jahrhunderts. Munich: Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität.</ref>
Iste godine on je započeo kampanju ikonoklazma proglašavajuċi svako predstavljanje vjerskih likova na ikonama i mozaicima idolatrijom.
== Makedonska umjetnost ==
{{Glavni|Makedonska umjetnost (bizantijska)}} {{Glavni|Makedonska renesansa}}
[[Datoteka:Nea Moni 01.jpg|thumb mini|lijevo|Mozaici iz 11. vijeka u manastiru Nea Moni na ostrvu Hios.]]
[[Datoteka:Relieftafel 40 Märtyrer von Sebaste Bodemuseum.jpg|thumbmini|desno|[[Četrdeset mučenika u Sebasteji]] predstavlja primjer umjetničkog rada u bjelokosti iz makedonskog perioda, Konstantinopolj. Danas se čuva u [[Muzej Bode|Muzeju Bode]], [[Berlin]].]]
Odluke sa Ikonoborskog sabora u Hijeriji promijenene su na novom crkvenom saboru 843. godine, koji se do danas u Istočnoj pravoslavnoj crkvi slavio kao "Trijumf pravoslavlja". 867. godine postavljanje novog mozaika na apsidi u Haja Sofiji s prikazom bogorodice i djeteta proslavio je patrijarh [[Focije I]] u poznatoj [[Homilija|homiliji]] kao pobjedu nad zlima ikonoklazma. Kasnije iste godine na prijesto je stupio car [[Bazilije I Makedonac]], nazvan "Makedonac." Zbog toga se sljedeće razdoblje bizantijske umjetnosti ponekad nazivalo "makedonska renesansa", mada je taj naziv dvojako problematičan (nije bio "makedonska", niti, strogo rečeno, "[[renesansa]]").
 
 
== Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Komnen ==
[[Datoteka:Anastasi Dafnis.jpg|thumbmini|350px|desno|Mozaik iz manastira Dafni (ca. 1100)]]
{{Glavni|Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Komnen}}
Druga polovina 11. vijeka predstavlja razdoblje kraja vladavine makedonske dinastije u Bizantijskom Carstvu tokom kojeg je nakratko došlo do ograničenja u razvoju umjetnosti. Dolaskom dinastije Komnena na vlast zaustavljen je pad carstva, a umjetnost i arhitektura ponovo su našli svoju primjenu. Izgrađene su slikovite kuće i palate koje su ukrašene ukrasima od opeke i detaljima s emajlom. Geometrija se povećala i zomorfni elementi se gube. U arhitekturi je korištena takozvana grčka škola pri izgradnji hramova u Atini i na ostrvima. Nakon privremenog gubitka većine Anadolije, izrada umjetničkih djela bila je sve više orijentirana na evropski dio carstva. Međutim, lokalni radovi počinju objedinjavati ​​i lokalne umjetničke stilove.
 
== Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Paleolog (13. - 15. vijek) ==
[[Datoteka:Ohrid annunciation icon.jpg|thumbmini|200px|desno|''[[Blagovijest]]'' iz [[Ohrid]]a, jedna od najcjenjenijih ikona paleološkog [[Manirizam|manirizma]], koja se može uporediti sa tadašnjim najboljim djelima italijanskih umjetnika]]
{{Glavni|Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Paleolog}}
Obnova Bizantijskog Carstva 1261. za vrijeme vladavine [[Paleolog (loza bizantijskih careva)|Paleologa]] donijela je nova iskustva u bizantijsku umjetnost, koja su preuzeta od privremenih osvajača i drugih naroda bizantijskog kulturnog kruga. Važnost regionalnih naselja jača u poređenju sa Konstantinopoljem, Solunom, [[Trabzon]]om i gradovima na [[Peloponez]]u (među njima posebno [[Mistras|Mistrom]]) postaju važna arhitektonska naselja. U duhovnom okruženju razvija se i trijumfuje molitvena tradicija u pravoslavlju, koju upražnjavaju monasi ([[isihazam]]), a s tim se širi i pojava stilskih manastira na visokim stijenama ([[Meteora]]). U njima se osnivaju manastiri, kojih je sve više na [[Sveta gora|Svetoj gori]] (Atos). Bizantijska umjetnost nastavlja se širiti Rusijom, Venecijom i Balkanom, dok istovremeno nema vojnog odgovora Turcima, koji su poduzimali osvajačke pohode na Bizantijsko Carstvo.