Razlika između izmjena na stranici "Stari Egipat"

Dodano 7.087 bajtova ,  prije 8 mjeseci
nema sažetka izmjene
Tokom perioda [[Amraška kultura|amraške kulture]], Egipćani su koristili [[opsidijan]] koji je korišten za oblikovanje lopatica. Tokom perioda [[Gerzeanska kultura|gerzeanske kulture]], Egipćani su se iz malih poljoprivrednih zajednica razvili u moćnu civilizaciju čije su vođe imale potpunu kontrolu nad ljudima i resursima doline Nila. Nakon uspostavljanja kontrole nad Egiptom, proizvodili su brojna materijalna dobra koja su odražavala sve veću moć i bogatstvo elite, kao i društvene predmete za ličnu upotrebu kao što su češljevi, keramika, visokokvalitetne ukrasne kamene vaze, kozmetika i nakit od [[Zlato|zlata]], [[Lapisus|lapisusa]] i [[Slonovača|slonovače]]. Oni su takođe razvili keramičku glazuru koja je korišćena za ukrašavanje čaša, amajlija i figurica. Krajem predinastičkog perioda Egipćani su počeli koristiti pisane simbole koji su se na kraju razvili u sistem hijeroglifa koji je korišćen za pisanje antičkog egipatskog jezika.
 
=== Ranodinastički period i stvaranje države (3050. - 26682686. p.n.e.) ===
{{Glavni|Ranodinastički period Egipta}}Ranodinastički period je započeo otprilike u isto vrijeme kada i stvaranje rane [[Sumer|sumersko]]-[[Akadsko carstvo|akadske]] civilizacije u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] i antičkom [[Elam|Elamu]]. Egipatski svećenik [[Maneton]] je u 3. stoljeću p.n.e. grupisao dugu liniju egipatskih faraona u 30 dinastija. Egipatsku zvaničnu historiju je započeo faraonom [[Menes|Menesom]] za koga se vjerovalo da je ujedinio [[Gornji Egipat|Gornji]] i [[Donji Egipat]]. Međutim, moderni naučnici smatraju da se prelazak u jedinstvenu državu dogodio postepeno jer o faraonu Menesu ne postoje savremeni zapisi. Neki naučnici smatraju da je mitski faraon Menes ustvari faraon [[Narmer]] koji je prikazan kako nosi [[Kraljevska regalija|kraljevske regalije]] na ceremonijalnom simboličkom činu ujedinjenja. Tokom ranodinastičkog perioda prvi dinastički faraoni su učvrstili kontrolu nad Donjim Egiptom osnivanjem prijestolnice [[Memfis]] iz kojeg su kontrolirali radnu snagu, poljoprivredu sa plodne delte Nila i unosne trgovačke puteve do [[Levant|Levanta]]. Njihova sve veća moć i bogatstvo se odrazila na njihovim složenim [[mastaba]] grobnicama i kultnim mrtvačnicama koje su korištene za proslavu obožavanog faraona nakon njegove smrti. Snažna legalizacija faraona je služila za legalizaciju državne kontrole nad zemljom, radom i resursima koji su bili od velikog značaja za opstanak i rast antičke egipatske civilizacije.
 
=== Staro carstvo (2686. - 2181. p.n.e.) ===
{{Glavni|Staro egipatsko carstvo}}Tokom perioda [[Staro egipatsko carstvo|Starog carstva]] došlo je do velikog napretka u arhitekturi, umjetnosti i tehnologiji zahvaljujući povećanju poljoprivredne produktivnosti i broja stanovnika. Mnoga krunska dostignuća antičkog Egipta, [[piramide u Gizi]] i [[Velika Sfinga u Gizi|Velika Sfinga]], su izgrađeni tokom perioda Starog carstva. Pod vodstvom [[Vezir (antički Egipat)|vezira]], državni dužnosnici su prikupljali poreze, koordinirali projekte navodnjavanja radi poboljšanja prinosa, pripremali seljake na rad na građevinskim projektima i uspostavili [[Krivično pravo|pravosudni sistem]] za održavanje reda i mira. Sa sve većim značajem centralne uprave pojavila se nova klasa obrazovanih pisaca i službenika koji su od kralja dobijali imanja kao isplatu za njihove usluge. Kraljevi su također davali zemlju svojim mrtvačkim kultovima i lokalnim hramovima kako bi osigurali ove institucije nakon njegove smrti. Naučnici smatraju da je pet stoljeća ove prakse polako narušilo ekonomsku moć Egipta koja više nije mogla podržati veliku centraliziranu upravu. Kako se moć kraljeva smanjivala, regionalni guverneri zvani nomarsi su počeli osporavati kraljevu nadmoć. Vjeruje se da je ovo, zajedno sa [[Suša 22. vijeka p. n. e.|jakim sušama]] između 2200. i 2150. godine p.n.e., uzrokovalo da zemlja uđe u 140.-godišnji period gladi i sukoba poznatiji kao [[prvi prijelazni period]].
 
=== Prvi prijelazni period (2181. - 2134. p.n.e.) ===
{{Glavni|Prvi prijelazni period}}Nakon propasti [[Centralna vlada|centralne vlade]] na kraju perioda Starog carstva, uprava više nije mogla podržati ili stabilizirati ekonomiju zemlje. Regionalni guverneri se nisu mogli osloniti na faraona tokom krize kada je zbog nestašice hrane i političkih sporova došlo do manjih građanskih ratova. Uprkos teškim problemima, lokalni čelnici su iskoristili svoju novoosnovanu nezavisnost za kontroliranje vlastitih resursa čime su postali ekonomski moćniji. Poboljšanjem kreativnosti provincijske zanatlije su usvojile i prilagodile različite kulturne motive Starog carstva, dok su pisari razvili književne stilove koji su izražavali [[optimizam]] i originalnost tog razdoblja. Tada su se lokalni vladari počeli međusobno nadmetati za teritorijalnu kontrolu i političku [[moć]]. Vladari [[Herakliopolis|Herakliopolisa]] su do 2160. godine p.n.e. kontrolisali Donji Egipat na sjeveru, dok je [[Intef I|porodica Intef]] sa sjedištem u [[Teba (Egipat)|Tebi]] preuzela kontrolu nad Gornjim Egiptom na jugu. Kako je porodica Intef širila svoju vlast i kontrolu prema sjeveru, sukob dviju rivalskih dinastija je postao neizbježan. Snage [[Mentuhotep II|Mentuhotepa II]] su konačno pobijedile vladare Herakliopolisa i ponovo ujedinile dvije zemlje čime je započeo period ekonomske i kulturne renesanse poznatije kao [[Srednje egipatsko carstvo|Srednje carstvo]].
 
=== Srednje carstvo (2134.-1690. p.n.e.) ===
{{Glavni|Srednje egipatsko carstvo}}Faraoni Srednjeg carstva su obnovili stabilnost i prosperitet zemlje, potičući na taj način preporod umjetničkih, književnih i monumentalnih građevinskih projekata. Mentuhotep II i njegovi nasljednici su vladali iz Tebe do 1985. godine p.n.e. kada je [[Amenemhet I]] prebacio prijestolnicu kraljevstva u grad [[Itvaji]]. Tu su egipatski faraoni poduzeli dalekovidnu šemu [[Melioracija|melioracije]] i navodnjavanja kako bi povećali poljoprivrednu proizvodnju. Nakon toga je vojska osvojila teritoriju u Nubiji koja je bila bogata rudnicima zlata i kamenolomima kojima su izgradili odbrambenu strukturu kako bi se obranili od stranih napadača. Vojnim i političkim jačanjem osigurana su ogromna poljoprivredna i mineralna bogatstva koja su bila na raspolaganju stanovništvu. Književnost je sadržavala sofisticirane teme i likove napisane u samouvjerenom elokventnom stilu, dok su reljefna i portretna skulptura dostigle nove visine tehničke sofisticiranosti. U nedostatku radne snage faraon [[Amenemhet III]] je dozvolio Kanaanskim doseljenicima naseljavanje u delti Nila. Njegove ambiciozne građevinske i rudarske aktivnosti, u kombinaciji sa velikim poplavama, su opteretile ekonomiju prouzrokujući spori pad moći kada su Kanaanski doseljenici počeli preuzimati veću kontrolu nad Egiptom vladajući kao [[Hiksi]].
 
=== Drugi prijelazni period (1690. - 1549. p.n.e.) ===
{{Glavni|Drugi prijelazni period}}Kako je moć faraona Srednjeg carstva slabila, zapadnoazijski doseljenici [[Hiksi]] su nakon izgradnje svoje prijestolnice u [[Avaris|Avarisu]] sve više preuzimali kontrolu nad Egiptom. Iako su faraone tretirali kao vazale, ipak su zadržali egipatski model vlasti integrirajući egipatske elemente u svoju kulturu uvodeći nova oružja za ratovanje poput [[Kompozitni luk|kompozitnog luka]] i konjske [[Kočija|kočije]]. Nakon povlačenja na jug, faraoni su se našli zarobljeni između kanaanskih Hiksa na sjeveru i njihovih [[Kraljevina Kuš|nubijskih saveznika]] na jugu. Nakon nekoliko decenija, faraoni su skupili dovoljno snage da izazovu Hikse na sukob koji je trajao više od 30 godina. Tada su faraoni [[Sekenenre Tao II]] i [[Kamos]] uspjeli pobijediti Nubijce na jugu, dok je faraon [[Ahmose I]] trajno iskorijenio prisustvo Hiksa u Egiptu. Nakon uspostavljanja Novog carstva, vojska je postala centralni prioritet kojim su nastojali proširiti granice Egipta i zavladati [[Bliski istok|Bliskim istokom]].
 
=== Novo carstvo (1549. - 1069. p.n.e.) ===
{{Glavni|Novo egipatsko carstvo}}Nakon uspostavljanja perioda neviđenog prosperiteta osiguranjem granica i jačanjem diplomatskih veza sa [[Asirija|Asirijom]], [[Kanaan|Kanaanom]] i [[Kraljevina Mitani|Kraljevinom Mitani]], Egipat je dostigao svoj vrhunac tokom vladavine faraona [[Tutmos I|Tutmosa I]] i [[Tutmos III|Tutmosa III]]. Tada su pokrenuti mnogi građevinski projekti koji su promovisali njihova dostignuća i glavnog boga [[Amon|Amona]]; hram u [[Karnak|Karnaku]] je najveći egipatski hram ikad izgrađen. Međutim, tokom vladavine [[Ehnaton|Amenhotepa IV]] dolazi do niza radikalnih i haotičnih reformi kada je prethodni bog sunca [[Aton]] postavljen kao vrhovno božanstvo čime su potisnuta većina drugih božanstava. Nakon njegove smrti, kult Atona je napušten čime je vraćen tradicionalni vjerski poredak. Novi faraon [[Ramzes II]] je nastavio graditi sve više hramova, statua i obelisaka nego bilo koji drugi faraon u historiji. Kao odvažni vojni vođa, Ramzes II je predvodio svoju vojsku protiv [[Hetiti|Hetita]] u [[Bitka kod Kadeša|bici kod Kadeša]] 1274. godine p.n.e. nakon čega je potpisan prvi zabilježeni mirovni sporazum. Međutim, bogatstvo Egipta ga je učinilo primamljivom metom za invaziju [[Berberi|Berbera]] i [[Narodi sa mora|naroda sa mora]] koju vojska nije mogla zaustaviti izgubivši kontrolu nad svojim preostalim teritorijama u južnom Kanaanu. Zajedno sa unutrašnjim problemima poput korupcije, pljački grobnica i građanskih nemira, Egipat je ušao u [[Treći prijelazni period]].
 
== Religija ==