Razlika između izmjena na stranici "Rana kreda"

Uklonjeno 438 bajtova ,  prije 1 godinu
nema sažetka izmjene
'''Rana kreda''' ([[geohronologija|geohronološko]] ime) ili '''donja kreda''' ([[hronostratigrafija|hronostratigrafsko]] ime), je rano ili donje glavno razdoblje [[kreda (period)|krede]]. Obično podrazumijeva raspon od prije 145  do prije 100,5 miliona godina.
 
==Potpodjela krede==
| [[Turonij]]||93,5 ± 0,8 – 89,3 ± 1,0
|-bgcolor=yellow
| [[Cenomanij]]||99,6 ± 0,9 – 93,5 ± 0,8
|}
{|
 
==Geologija==
Prijedlozi za tačnu starost baremijsko-apatijske granice kretali su se donedavno (od 2019.) u rasponu od 126 do 117 miliona godina, ali na temelju bušotina u Svalbardu, definiran je rani krdni aptijski okeanski anoksijski događaj 1a (OAE1a ). On je pomoću izotopa ugljika datiran na prije 123,1 ± 0,3 miliona godina, ograničavajući mogući raspon granice do oko 121–122 miliona. Postoji moguća veza između ovog anoksijskog događaja i niza ranokrednih [[velika magnetna provincija|velikih magnetnih provincija]] (LIP).<ref>{{Harvnb|Midtkandal|Svensen|Planke|Corfu|2016|loc=Abstract}}</ref>
 
U historiji Zemlje, daleko je najveća [[Javanska Ontong visoravan | Ontong Java]] – [[Manihiki visoravan | Manihiki]] – [[Hikurangi visoravan | Hikurangi]] velika magnetska provincija, u Južnom [[Pacifik]]i prije oko 120 miliona godina.<ref>{{Harvnb|Taylor|2006|loc=Abstract}}</ref>
Ontong Plato na Javi danas pokriva područje od 1.860.000 km². U Indijskom okeanu ostali LIP počeo je od prije oko 120&nbsp;miliona godina: [[Kerguelen Plato ]] – [[Broken Ridge]], zauzimajući skupa oko 2.300,000&nbsp;km².<ref>{{Harvnb|Coffin|Gahagan|1995|loc=The Plateaux, p. 1047}}</ref>
 
Drugi LIP, na [[Poluotok Liaodong|poluotoku Liaodongu]], [[Kina]], {{Circa}}&nbsp;131–117&nbsp;miliona godina trajao je 10 miliona godina. To je bio rezultat subdukcije ploča[[Kula ploča | Kula]] i [[Pacifička ploča|Pacifičke ploče]] , što su vjerovatno uzrokovali [[superpljusak|superpljuskovi]].<ref>{{Harvnb|Wu|Lin|Wilde|Zhang|2005|loc=Abstract}}</ref>
Tokom otvaranja južnog Atlantika, [[Paraná i Etendeka zamke | Paraná-Etendeka]] LIP je proizveo 1,5 miliona km³ [[bazalt]]a i [[riolit]]a godišnje, počevši prije 133 miliona godina, tokom narednih milion godina.<ref>{{Harvnb|Renne|Ernesto|Pacca|Coe|1992|loc=Abstract}}</ref>
Otvaranje Centralnog Atlantika nastavilo se dok se [[Srednjoatlanski greben]] proširio prema sjeveru kako bi odvojilo [[Iberijsko poluostrvo]] od obala [[Njufoandland]]a i povezalo se sa [[Kanadski bazen|Kanadskim bazenom]] na Arktičkom okeanu. Otvaranjem [[Labradorsko more|Labradorskog mora]], [[Grenland]] je postao zasebna tektonska ploča, a [[Laurentija]] je postala [[Sjeverna Amerika]]. [[Srednjoamerički morski put | Protokaripsko more]] nastavilo je da raste i LIP Paraná-Etendeka počeo je da razbija Afriku na tri dijela. Raspad [[Foklandska visoravan|Foklandske visoravni]] iz južne Afrike, prije 132 miliona godina, [[Madagaskar]] se prestao samostalno kretati prije oko 120 miliona godima. U [[Pantalasa| Pantalaskom okeanu]], Pacifička ploča nastavila je rasti. Arktička Aljasko-čukotska terran formirala je [[Beringov moreuz]]. Kontinuirano razdvajanje otvorilo je nove bazene u Indijskom okeanu, odvajajući Indiju, Antarktik i Australiju.<ref>{{Harvnb|Seton|Müller|Zahirovic|Gaina|2012|loc=140–120 Ma (Figs. 21 and 22)}}</ref>
 
Prije oko 110 miliona godina, Srednji atlantski greben prodirao je na jug do pretkaripskog i južnog Atlantika, efektivno odvajajući Južnu Ameriku od Afrike, a daljnji razdor na sjevernom kraju dovršio je uzdužni opseg Atlantika. U Panthlasi Ontong – Java Mega-LIP-u rezultiralo je stvaranjem novih tektonskih ploča, a u Indijskom oceanu je Kerguelen LIP počeo gurati Indiju prema sjeveru.<ref>{{Harvnb|Seton|Müller|Zahirovic|Gaina|2012|loc=120–100 Ma (Figs. 22 and 23)}}</ref>
U ovo je vrijeme također došlo do evolucije prvih predstavnika [[Ptice|Neornithes]] (modernih ptica).<ref name=divergence>{{Harvnb|Lee|Cau|Naish|Dyke|2014}}</ref>
 
''[[Sinodelphys]]'', oko 125&nbsp;miliona godina stari [[boreosphenid]]ni sisar nađen u Formaciji Yixian, Kina, jedan je od najstarijih ikada nađenih sisarskih fosila. Nalazišta fosila ukazuju na to da su se rani sisari tokom rane krede počeli diverzificirati iz Azije. Sinodelphys je bio bliže [[metatheria]] ([[torbari]]ma) nego [[Eutheria]] (placentalia) i imao je stopala prilagođena penjanju po drveću.<ref>{{Harvnb|Luo|Ji|Wible|Yuan|2003|loc=Abstract}}</ref>
Otkriveni ''[[Steropodon]]'' je najstariji predstavnik [[monotremata]] (sisara koji polažu jaja).Živio je u [[Gondvana|Gondvami]] (sada Australija), prije 105&nbsp;miliona godina.<ref>{{Harvnb|Archer|Flannery|Ritchie|Molnar|1985|loc=Abstract}}</ref>
 
==Također pogledajte==
{{Refbegin}}
* {{Cite journal
| last1 = Archer | first1 = M.
| last2 = Flannery | first2 = T. F.
| last3 = Ritchie | first3 = A.
| last4 = Molnar | first4 = R. E.
| title = First Mesozoic mammal from Australia—an early Cretaceous monotreme
| year = 1985 | journal = Nature | volume = 318 | issue = 6044 | pages = 363–366
| url = https://www.researchgate.net/publication/232797844 | access-date = 28 July 2019
| doi = 10.1038/318363a0 | ref = harv}}<!-- {{Harvnb|Archer|Flannery|Ritchie|Molnar|1985}} -->
* {{Cite journal
| last1 = Coffin | first1 = M. F.
| last2 = Gahagan | first2 = L. M.
| title = Ontong Java and Kerguelen Plateaux: Cretaceous Icelands?
| year = 1995 | journal = Journal of the Geological Society | volume = 152 | issue = 6 | pages = 1047–1052
| doi = 10.1144/GSL.JGS.1995.152.01.27 | ref = harv|}}
* {{Cite journal
| last1 = Lee | first1 = Michael S. Y.
| last2 = Cau | first2 = A.
| last3 = Naish | first3 = D.
| last4 = Dyke | first4 = G. J.
| title = Morphological Clocks in Paleontology, and a Mid-Cretaceous Origin of Crown Aves
| year = 2014 | journal = Systematic Biology | volume=63 | issue=1 | pages=442–449
| url = https://academic.oup.com/sysbio/article-pdf/63/3/442/9164850/syt110.pdf | access-date = 28 July 2019
| doi = 10.1093/sysbio/syt110 | pmid=24449041 | ref = harv}}<!-- {{Harvnb|Lee|Cau|Naish|Dyke|2014}} -->
* {{Cite journal
| last1 = Luo | first1 = Z. X.
| last2 = Ji | first2 = Q.
| last3 = Wible | first3 = J. R.
| last4 = Yuan | first4 = C. X.
| title = An Early Cretaceous tribosphenic mammal and metatherian evolution
| year = 2003 | journal = Science | volume = 302 | issue = 5652 | pages = 1934–1940
| url = https://pdfs.semanticscholar.org/8bd1/54a5182aec64aec5c4ce68ae599bcfd68146.pdf | access-date = 16 July 2019
| doi = 10.1126/science.1090718| ref = harv | pmid = 14671295}}
* {{Cite journal
| last1 = Midtkandal | first1 = I.
| last2 = Svensen | first2 = H. H.
| last3 = Planke | first3 = S.
| last4 = Corfu | first4 = F.
| last5 = Polteau | first5 = S.
| last6 = Torsvik | first6 = T. H.
| last7 = Faleide | first7 = J. I.
| last8 = Grundvåg | first8 = S.-A.
| last9 = Selnes | first9 = H.
| last10 = Kürschber | first10 = W.
| last11 = Olaussen | first11 = S.
| title = The Aptian (Early Cretaceous) oceanic anoxic event (OAE1a) in Svalbard, Barents Sea, and the absolute age of the Barremian-Aptian boundary
| year = 2016 | journal = Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology | volume = 463 | pages = 126–135
| doi = 10.1016/j.palaeo.2016.09.023 | ref = harv}}<!-- {{Harvnb|Midtkandal|Svensen|Planke|Corfu|2016|loc=Abstract}} -->
* {{Cite journal
| last1 = Renne | first1 = P. R.
| last2 = Ernesto | first2 = M.
| last3 = Pacca | first3 = I. G.
| last4 = Coe | first4 = R. S.
| last5 = Glen | first5 = J. M.
| last6 = Prévot | first6 = M.
| last7 = Perrin | first7 = M.
| title = The age of Paraná flood volcanism, rifting of Gondwanaland, and the Jurassic-Cretaceous boundary
| year = 1992 | journal = Science | volume = 258 | issue = 5084 | pages = 975–979
| doi = 10.1126/science.258.5084.975 | ref = harv | pmid = 17794593}}<!-- {{Harvnb|Renne|Ernesto|Pacca|Coe|1992|loc=Abstract}} -->
* {{Cite journal
| last1 = Seton | first1 = M.
| last2 = Müller | first2 = R. D.
| last3 = Zahirovic | first3 = S.
| last4 = Gaina | first4 = C.
| last5 = Torsvik | first5 = T.
| last6 = Shephard | first6 = G.
| last7 = Talsma | first7 = A.
| last8 = Gurnis | first8 = M.
| last9 = Maus | first9 = S.
| last10 = Chandler | first10 = M.
| title = Global continental and ocean basin reconstructions since 200Ma
| year = 2012 | journal = Earth-Science Reviews | volume = 113 | issue = 3 | pages = 212–270
| url = https://www.researchgate.net/publication/235762480 | access-date = 23 October 2016
| doi = 10.1016/j.earscirev.2012.03.002 | ref = harv}}<!-- {{Harvnb|Seton|Müller|Zahirovic|Gaina|2012}} -->
* {{Cite journal
| last1 = Sun | first1 = G.
| last2 = Ji | first2 = Q.
| last3 = Dilcher | first3 = D. L.
| last4 = Zheng | first4 = S.
| last5 = Nixon | first5 = K. C.
| last6 = Wang | first6 = X.
| title = Archaefructaceae, a new basal angiosperm family
| year = 2002 | journal = Science | volume = 296 | issue = 5569 | pages = 899–904
| url = ftp://ftp.soest.hawaii.edu/engels/Stanley/Textbook_update/Science_296/Sun-02.pdf | access-date = 28 July 2019
| doi = 10.1126/science.1069439 | ref = harv | pmid = 11988572}}<!-- {{Harvnb|Sun|Ji|Dilcher|Zheng|2002}} -->
* {{Cite journal
| last = Taylor | first = B.
| title = The single largest oceanic plateau: Ontong Java–Manihiki–Hikurangi
| year = 2006 | journal = Earth and Planetary Science Letters | volume = 241 | issue = 3–4 | pages = 372–380
| url = http://www.largeigneousprovinces.org/sites/default/files/06TaylorOJMHP.pdf | access-date = 28 July 2019
| doi = 10.1016/j.epsl.2005.11.049 | ref = harv}}<!-- {{Harvnb|Taylor|2006|loc=Abstract}} -->
* {{Cite journal
| last1 = Wu | first1 = F. Y.
| last2 = Lin | first2 = J. Q.
| last3 = Wilde | first3 = S. A.
| last4 = Zhang | first4 = X. O.
| last5 = Yang | first5 = J. H.
| title = Nature and significance of the Early Cretaceous giant igneous event in eastern China
| year = 2005 | journal = Earth and Planetary Science Letters | volume = 233 | issue = 1–2 | pages = 103–119
| doi = 10.1016/j.epsl.2005.02.019 | ref = harv}}<!-- {{Harvnb|Wu|Lin|Wilde|Zhang|2005|loc=Abstract}} -->
{{Refend}}