Razlika između izmjena na stranici "Osmanlijsko Carstvo"

Uklonjeno 45 bajtova ,  prije 6 mjeseci
m
ISBN magic link > {{ISBN}}; razne ispravke
(Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0)
m (ISBN magic link > {{ISBN}}; razne ispravke)
'''Osmanlijsko Carstvo''' (na [[osmanlijski turski jezik|osmanlijskom turskom]]: {{Ar|دولتِ عَليه عُثمانيه}}, ''Devlet-i Aliye-i Osmaniye'', što znači "Osmanlijska uzvišena država"; na [[turski jezik|modernom turskom]]: ''Osmanlı Devleti'', "Osmanlijska država," ili ''Osmanlı Imparatorluğu'', "Osmanlijsko Carstvo"), bilo je [[imperijalizam|imperijalna]] snaga, smještena na obodu [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]], trajući od [[1288]]. do [[1922]]. Na vrhuncu moći, tokom [[16. vijek]]a, ovo carstvo je obuhvaćalo [[Anadolija|Anadoliju]], [[Bliski Istok]], dijelove [[Sjeverna Afrika|Sjeverne Afrike]], dobar dio [[jugoistočna Evropa|Jugoistočne Evrope]], sve do [[Kavkaz]]a. Carstvo je na vrhuncu svoje moći obuhvaćalo teritoriju površine od oko 22,9 miliona [[kvadratni kilometar|km<sup>2</sup>]], mada je dobar dio te teritorije bio pod indirektnom kontrolom centralne [[vlada|vlade]]. Carstvo je bilo smješteno napola između Istoka i Zapada, tako da je tokom svog 600-godišnjeg postojanja carstvo bilo u međusobnim odnosima sa [[Istočna kultura|Istokom]] i sa [[Zapadna kultura|Zapadom]].
 
Pleme [[Ouzi Turci|Ouz Turaka]] je u zapadnoj [[Anadolija|Anadoliji]] osnovalo ovo carstvo, kojim je vladala [[Osmanlijski|osmanlijska]] (na turskom, ''Osmanlı'') loza, koja je potekla od Oghuz Turaka. Carstvo je osnovao [[Osman I]] (na arapskom ''ʿUthmān'', عُثمَان , što je u zapadno-evropskim jezicima prilagođeno / iskvareno u ime "Ottoman," pa otuda i ime castva - ''Osmanlijsko'' ili "''Otomansko''" carstvo). [[1453]], nakon što su Osmanlije [[Pad Konstantinopolja|osvojile]] Carigrad ([[Konstantinopolj]]) (danas moderni [[Istanbul|İstanbul]]), kao posljednji ostatak [[Bizantijsko carstvo|Bizantijskog carstva]], ovaj grad je postao treća osmanlijska [[prijestonica]]. U [[16. vijek|16.]] i [[17. vijek]]u, Osmanlijsko Carstvo je postalo jedna od svjetskih najmoćnijih političkiha sila, od čijeg su se napredovanja uzduž [[Balkansko poluostrvo|Balkanskog poluostrva]] i južnim obodom [[Poljsko-litvansko kraljevstvo|Poljsko-litvanskog kraljevstva]] evropske zemlje osjećale ugroženim.
 
Na svom vrhuncu, Carstvo je uključivalo mnoga važna mjesta [[klasična starina|klasične starine]], među kojima su [[Homer]]ov [[Olimp]], [[Zeus]]ova [[Evropa (mitologija)|Evropa]], [[Io (mitologija)|Ijin]] Bosfor, Dijanin hram u [[Efes]]u, [[sarkofag]] [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Velikog]], [[Rajski vrtovi]], [[Nuh]]ova ([[Noa|Noina]]) [[Gora Ararat]], [[Ibrahim]]ova ([[Avram]]ova) oaza i izvori, [[Nil]], [[Besjeda na gori]], brijeg [[Golgota]].
{{glavni|Historija Osmanlijskog Carstva}}
=== Uspon (1299–1453) ===
{{Glavni|Uspon Osmanlijskog Carstva|Osmanlijska dinastija}}[[Ertuğrul Gazi|Ertugrul]], otac [[Osman I|Osmana I]], je stigao u [[Anadolija|Anadoliju]] iz [[Merv|Merva]]a ([[Turkmenistan|Turkmenistana]]a) sa 400 konjanika kako bi pomogao [[Rumski sultanat|Rumskom sultanatu]] u borbi protiv [[Bizantijsko carstvo|Bizantije]]. Nakon propasti [[Rumski sultanat|Rumskog sultanata]] u 14. stoljeću, Anadolija je bila podijeljena na nekoliko malih nezavisnih država, tzv. [[Anadolijski Begluci|Gazi Emirati.]] Jedno od Emirata je predvodio [[Osman I]] (1258. - 1326.) koji je osnivač Osmanlijskog Carstva. Osman je proširio Emirat do same granice Bizantijskog carstva.
 
Nakon smrti Osmana I, Osmanlije su započele širenje teritorija preko istočnog Mediterana i [[Historija Balkana|Balkana]]. Osmanov sin [[Orhan]] je zauzeo grad [[Bursa|Bursu]] 1326. godine, koja je postala novi glavni grad Osmanlijske države. Pad Burse je predstavljao gubitak Bizantijske kontrole nad sjeverozapadnom Anadolijom. Osmanlijska [[Kosovska bitka|pobjeda na Kosovu]] 1389. godine je praktično označila [[Pad Srpskog carstva|kraj Srpskog carstva]], čime je otvoren put Osmanlijskoj ekspanziji na Evropu. [[Bitka kod Nikopolja]] 1396. godine se smatra posljednjim krstaškim pohodom u srednjem vijeku koji nije zaustavio napredovanje Osmanlijskog Carstva.
Sultan [[Selim I]] je drastično proširio istočne i južne granice carstva porazivši vladara [[Safavidsko carstvo|Safavidskog carstva]], [[Ismail I|šaha Ismaila]], u [[Bitka kod Čaldirana|bici kod Čaldirana]]. Selim je uspostavio [[Egipat za vrijeme Osmanlijske vladavine|osmanlijsku vladavinu u Egiptu]] i osnovao osmanlijsku mornaricu na [[Crveno more|Crvenom moru]]. Nakon ove osmanlijske ekspanzije, započelo je neprijateljstvo između Osmanlijskog Carstva i [[Portugalsko carstvo|Portugalskog carstva]] oko težnje da postanu dominantne sile u regionu.
 
[[Datoteka:Suleyman I of the Ottoman Empire.jpg|mini|200x200px|lijevo|[[Sulejman I|Sulejman I (Veličanstveni)]]]]Selimov nasljednik Sulejman Veličanstveni će još više proširiti carstvo i njegovu moć. Nakon osvajanja [[Beograd|Beograda]]a 1521. godine, Sulejman zauzima južne i centralne dijelove [[Kraljevina Ugarska|Kraljevine Ugarske]] nakon [[Mohačka bitka|Mohačke bitke]] 1526. godine. Nakon toga maršira do [[Opsada Beča|zidina Beča]] 1529. godine ali ga ne osvaja. Nakon neuspjelog zauzimanja Beča, zauzima [[Transilvanija|Transilvaniju]], [[Vlaška|Vlašku]] i [[Moldavija (pokrajina)|Moldaviju]], koje postaju kneževine u okviru Osmanlijskog Carstva. Na istoku, Osmanlije zauzimaju [[Bagdad]] i [[Mezopotamija|Mezopotamiju]] 1535. godine, preuzimajući kontrolu nad [[Perzijski zaliv|Perzijskim zalivom]]. Nakon napada na [[Kavkaz (regija)|Kavkaz]] 1555. godine potpisan je [[mir u Amasiji]], po kojem su [[zapadna Armenija]] i [[Gruzija|zapadna Gruzija]] došle pod osmanlijsku vlast, a [[Dagestan]], [[istočna Armenija]], [[istočna Gruzija]] i [[Azerbejdžan]] ostali u posjedu Perzijanaca.
 
[[Francusko carstvo|Francuska]] i Osmanlijsko Carstvo su, zbog suprostavljanja [[Habsburška monarhija|Habsburškoj monarhiji]], postali jaki saveznici. Francusko [[Opsada Nice|osvajanje Nice]] 1543. godine i [[Invazija na Korziku 1553|Korzike]] 1553. godine se desilo udruživanjem snaga francuskog kralja [[Franjo I, kralj Francuske|Franje I]] i [[Sulejman I|Sulejmana I]], koji su bili su pod komandom osmanlijskih admirala [[Hajrudin Barbarosa|Hajrudina Barbarose]] i [[Turgut Reis|Turgut Reisa]]a. Mjesec dana prije opsade Nice, Francuska je podržala osmanlije sa artiljerijskim jedinicama tokom osmanlijskog [[Opsada Esztergona 1543|osvajanja Esztergona]]. Nakon ovih dostignuća, Habsburški vladar [[Ferdinand I, car Svetog rimskog carstva|Ferdinand I]] je službeno priznao osmanlijsku dominaciju u Ugarskoj.
 
Nakon Prvog Ajuransko-portugalskog rata Osmanlijsko Carstvo je uspjelo da zauzme [[Adal sultanat]]. Ova ekspanzija je doprinijela osmanlijskom zauzimanju [[Somalija|Somalije]] i [[Afrički rog|Afričkog roga]]. Također je pojačalo njen uticaj u [[Indijski okean|Indijskom okeanu]] gdje se nadmetala sa Portugalskim carstvom. Do kraja vladavine Sulejmana I, broj stanovnika carstva je iznosio oko 15.000.000 ljudi koji su se protezali na tri kontinenta. Osim toga, Osmanlijsko Carstvo je postalo dominantna pomorska sila koja je kontrolirala veći dio [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]]. U to vrijeme, Osmanlijsko Carstvo je bilo glavno carstvo evropske političke sfere.
 
=== Stagnacija i reforme (1683–1827) ===
{{Glavni|Stagnacija i reforme Osmanlijskog Carstva}}Više od vijek i po poslije [[Sulejman I|Sulejmanove]] [[Opsada Beča|opsade]], u [[Bitka kod Beča|Bici kod Beča]], [[1683]], Osmanlijsko Carstvo je izgubilo svoje uporište u Evropi. [[1699]], po prvi put u svojoj historiji, Osmanlije su priznale da [[Austrija|austrijsko]] carstvo sada može potpisati sporazum s Osmanlijama na ravnoj nozi. Ovome je između ostalog prethodio gubitak zemlje koja je bila u osmanlijskim rukama cijela dva vijeka. Nakon ovih događaja, Osmanlijskim carstvom su vladali sultani koji nisu bili ravni [[Mehmed II|Mehmedu II]], [[Selim I|Selimu I]] i [[Sulejman I|Sulejmanu I]].
 
Tokom perioda stagnacije, Osmanlije su oslabili ratovi, posebno oni protiv [[Iran|iranskihiran]]skih [[šiiti|šiita]], [[Litvansko-poljska kraljevina|Litvansko-poljske kraljevine]], [[Rusija|Rusije]] i [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]. Osmanlije su uspjele da poraze Ruse u Bici kod [[Prut]]a, [[1712]], i Austrijance, [[1736]], ponovo zauzimajući prethodno izgubljene teritorije u Evropi. Kasnije, u [[Krimski rat|Krimskom ratu]], Osmanlije će stupiti u savez sa Britancima i francuzima da bi porazili Ruse.
 
[[Datoteka:Koceks - Surname-i Vehbi.jpg|mini|desno|120p|Koćeci (''köçekler'') na vašaru]]
 
[[Požarevački sporazum]] je dao daha kratkom miru, koji je uslijedio između [[1718]]–[[1730]].
 
Promjena u osmanlijskoj politici prema Evropi je već davala vidne znakove. Carstvo je počelo da utvrđuje gradove širom [[Balkan]]a, koji će postati bedemi odbrane od ekspanzionističkih namjera Evropljana. Zavedene su dodatne javne mjere poput smanjenja [[porez]]a, poboljšanja javnih odnosa, uspostavljanja konzularnih predstavništava i prvih građanskih investiranja u industriju. Bio je to period poznat pod romantičarskim imenom "Doba lala" (na [[turski jezik|turskom]], ''lale devri''), po čuvenim raskošnim vrtovima [[lala]] u kompleksu [[Topkapi saraj|carigradskog dvora]]. No, naučni napredak Osmanlija pred zemljama Evrope je u međuvremenu znatno opao, što je period tokom kojeg su Evropljani ubrzali svoja naučna dostignuća širom ovog kontinenta. Osmanlijsko Carstvo nije bilo u tehnološkom koraku sa svojim evropskim takmacima, što se ubrzo pokazalo poraznim.
[[Tanzimat]] je bio period reformi koje su trajale od [[1839]]-[[1876]]. Tokom ovog perioda oformljena je moderna vojska i reformisan bankovni sistem, dok su moderne [[fabrika|fabrike]] zamijenile [[zanatska udruženja]] tipa [[gilda|gilde]]. Ekonomski, Carevina je vodila muku kako da evropskim bankama otplati dugove, dok je vojno imala problema da se odbrani od strane okupacije (Egipat je, na primjer, [[1798]]. okupirala Francuska, dok su Kipar zauzeli Britanci, [[1876]]).
 
Značajna promjena ovog vremena je sljedeća: Osmanlijsko Carstvo je prestalo ulaziti samo u konflikte, a počelo sklapati saveze, kao i evropske zemlje. Sklopljeni su mnogi savezi sa zemljama kao što su [[Francuska]], [[Holandija]], [[Velika Britanija]] i [[Rusija]]. Kao primjer može se navesti [[Krimski rat]], u kojem su se Britanci, Francuzi, Osmanlije i drugi, ujedinji u alijansu, borili protivi carske Rusije.
 
Od svih ideja koje su Osmanlije usvojili sa zapada, najuticajnija ideologija je bila [[etnički nacionalizam]], ili kako se u to vrijeme zvao, religija modernog svijeta. Nisu Osmanlije imale posla sa etničkim nacionalizmom samo u granicama svog carstva, nego i van njih. Pobune su imale veliki uticaj na mnoge grupe tokom [[19. vijek]]a. Tvrdi se da su ove pobune odredile put kojim su Osmanlije morale krenuti tokom [[20. vijek]]a, ali je retorika o razlogu pobunama u 19. vijeku oštro podjeljena.
 
[[Datoteka:TreatyOfSevres (corrected).PNG|mini|250p|Karta nakon [[Sporazum u Sevru|Sporazuma u Sevru]] (Sèvres)]]
U konačnom pokušaju zadržavanja vlasti i povraćaja barem nekih od izguljenih teritorija, osmanlijski [[trijumvirat]], pod vođstvom [[Enver Paša|Enver Paše]], je stavio Osmanlijsko Carstvo na stranu [[Centralne sile|Centralnih sila]]. Na početku [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], carstvo je imalo izvijesnog uspjeha. [[Savezničke sile u Prvom svjetskom ratu|Saveznici]], u čijim su redovima bile i [[ANZAK]] snage, su poraženi u [[Bitka kod Galipolja|Bici kod Galipolja]]. Na [[Kavkaz]]u, Osmanlijsko Carstvo je poraženo u nizu bitaka, tako da su [[Rusi]] osvojili [[Trabzon]], na [[Crno more|Crnom moru]], i [[Erzurum]] i [[Van]], u sjeveroistočnoj [[Anadolija|Anadoliji]].
 
Na kraju Prvog svjetskog rata, Saveznici su, udruženi sa [[Arapi]]ma i [[Armenci]]ma, konačno porazili Osmanlije, nakon čega su osmanlijske teritorije pripojene nonastalim državama i protektoratima. Tajnim sporazumima je uslijedio [[Sporazum u Sevru]] (Sèvres), koji je sa Saveznicima potpisali predstavnici [[sultan]]a [[Mehmed VI|Mehmeda VI]]. Međutim, sporazum nikad nije stupio na snagu jer ga nisu priznali članovi turskog republikanskog pokreta, na čelu s [[Ataturk|Kemalom Atatürkom]]. Republikanci su iskoristili ovu priliku da proglase punopravnu novu vladu [[Turska|Turske]], time zamjenjujući [[monarhija|monarhiju]], sa sjedištem u [[Istanbul]], sa [[republika|republikom]], premještajući [[vlada|vladu]] i [[glavni grad]] u [[Ankara|Ankaru]], u srednjoj [[Anadolija|Anadoliji]].
Neke od karakteristika osmanlijske države nisu se promijenile bez obzira na njenu viševjekovnu dugotrajnost.
 
[[Datoteka:JNdelespinassec1787_-scanned_from_constantinopole_(1996)_-_A_public_office_in_istanbul.png|mini|lijevo|120p|Državna mašinerija]]
 
U diplomatskim krugovima, za carstvo se često upotrebljavala riječ [[Divan (Osmanlijska vlada)|Divan]]. Divan je inače bio carski savjet koji se sastajao u dijelu carskog dvora, [[Topkapi saraj|saraja]], poznatom kao ''Bâb-i-âlî'' (بابِ علی , "velika vrata") ili ''[[Topkapi saraj|Topkapı]]'' ("topovska vrata"); ovdje su osmanlijski sultani dočekivali strane izaslanike i ambasodore.
 
=== Sultani ===
Mada su prvi osmanlijski vladari nosili naslov [[beg]]a (''bey''), time priznavajući suverenitet [[Seldžuci Turci|Seldžučkog]] [[sultanat]]a, [[Murat I]] je bio prvi Osmanlija koji je ponio naslov ''[[sultan]]a'', tj. "[[car]]a" ili "kralja." [[Pad Konstantinopolja|Padom Konstantinopolja]], [[1453]], država je uveliko stala na put postanka moćne carevine, tako da je [[Mehmed II|Mehmed Osvajač]] zaista postao njen prvi istinski car, odnosno [[padišah]].
 
Od [[1517]] naovamo, osmanlijski sultan je istovremeno bio i [[halifa]] islama, tako da je Osmanlijsko Carstvo od ove godine pa do sve do svog raspada, [[1922]] (odnosno do ukidanja [[hilafet]]a, [[1924]]), u stvari bilo i hilafet, tj. islamska vjerska država. <ref name="camo">Prof. Hamdo Camo [http://www.camo.ch/sultani.htm Osmanlijsko Carstvo, autorova stranica camo.ch] učitano 20.4.2014 {{Simboli jezika|bs|Bosanski}}</ref>
 
:Također pogledajte [[Sultani Osmanlijskog Carstva]].
=== Državno uređenje ===
[[Datoteka:Thomas allom, c1840, The Enterance to Divan.png|mini|lijevo|120p|Ulaz u [[Divan (Osmanlijska vlada)|Divan]]]]
Iako je osmanlijska država prošla kroz niz uređenja i preuređenja, neke od glavnih struktura su ostale neizmijenjene. Uvijek je postojao neko ko je bio potpuno odgovoran za upravu države, tj. [[sultan]] carevine. Odluke je uvijek razmatrao [[Divan (Osmanlijska vlada)|divanski]] savjet, dok je konačnu riječ uvijek imao sultan. U začecima carstva, ovaj savjet su činili plemenski starci. Kasnije je on promijenjen tako da je uključivao vojne profesionalce i mjesne viđenije ljude (elitu), poput vjerskih i političkih savjetnika visokog staleža. Članovi divana su nazvani [[vezir]]i (ministri), kojima je nešto kasnije počeo da predsjedava [[Veliki vezir]] (premijer), preuzimajući neke od sultanovih odgovornosti.
 
[[Visoka porta]] je bio sultanov otvoreni dvor, nazvan po vratima na ulazu u glavne urede Velikog vezira, gdje je sultan primao strane izaslanike. Vremenom, Veliki vezir je postao jednako važan ili čak važniji od samog sultana.
 
Od [[1908]], država je bila [[konstitutivna monarhija]], u kojoj je sultan izgubio isključivu izvršnu moć, s [[parlament]]om koji su sačinjavali [[predstavnički poslanik|predstavnički poslanici]] iz [[provincija]].
== Reference ==
{{reference}}
* [[Barbara Jelavich]], ''History of the [[Balkans]], [[18th century|Eighteenth]] and [[19th century|Nineteenth]] Centuries'', Cambridge University Press, [[1983]]. {{ISBN |0-521-25249-0}}. See "Balkan Christians under Ottoman Rule", pages 39–126.
* [[Colin Imber]], ''The Ottoman Empire, [[1300]]–[[1650]]: The Structure of Power'', [[2002]]. {{ISBN |0-333-61386-4}}.
* [[Gülru Necipoglu]] ''Architecture, Ceremonial, and Power: The [[Topkapi Palace]] in the [[15th century|Fifteenth]] and [[16th century|Sixteenth]] Centuries'', [[1991]]. {{ISBN |0-262-14050-0}}.
* [[Caroline Finkel]] Osman's Dream. The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923, [[2005]]. {{ISBN |0-7195-5513-2}}.
 
== Vanjski linkovi ==
48.785

izmjena