Pljuvačka: razlika između verzija

Uklonjeno 149 bajtova ,  prije 3 godine
m
clean up, replaced: → (44) using AWB
[pregledana izmjena][pregledana izmjena]
(Odbijena posljednja izmjena teksta korisnika 93.140.7.198 i vraćeno na izmjenu 2652057 korisnika C3r4)
m (clean up, replaced: → (44) using AWB)
'''Pljuvačka''' ili '''slina''' je vodena supstanca u ustima životinja, koju luče [[pljuvačna žlijezda|pljuvačne žlijzde]]. Sadrži 99,5% vode, dok se ostalih 0,5% sastoji od [[elektrolit]]a, [[sluz]]i, [[glikoprotein]]a, [[enzim]]a , antibakterijskih supstanci i [[bakterija|bakterijska]] jedinjenja kao što su sekretorni [[IgA]] i [[lizozim]]. Enzimi su u pljuvački bitni za početak procesa [[varenje|varenja]] [[škrob]]a i [[masti]]. Također imaju ulogu i u sitnenju čestica hrane unutar usne šupljine, štite zube od bakterijskog propadanja. Osim toga, pljuvačka ima funkciju lubrikanta (podmazivača), vlaženja hrane i pomaže pokretanje gutanja, a štiti površinu [[sluz]]nice usne šupljine od isušivanja.
Različite vrste imaju pljuvačku posebne namjene čija funkcija prevazilazi varenje. Neki životinje koriste gumastu pljuvačke za izgradnju gnijezda. Gnijezda [[ptica]] roda ''Aerodramus'' su, u nekim kulturama, cijenjena za spravljanje delikatesne supe. [[Kobra|Kobre]] i ostale [[zmije]], kao i neke druge otrovnice, love plijen otrovnom pljuvačkom, ubrizganom iz očnjaka. Neki člankonožaca, kao što su pauci i gusjenice, pljuvačne žlijezde prave niti različitih funkcija.<ref>Boaz N. T. (1999): Essentials of biological anthropology. Prentice Hall, New Jersey,ISBN 0-13-080793-1. </ref><ref>Mader S. S. (2000): Human biology. McGraw-Hill, New York, ISBN 0-07-290584-0; ISBN 0-07-117940-2.</ref><ref>Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 2. Svjetlost, Sarajevo, ISBN 9958-10-222-6.</ref><ref>Korene Z., Hadžiselimović R., Maslić E. (2001): Biologija za 8. razred osnovne škole. Svjetlost, Sarajevo, ISBN 9958-10-396-6.</ref>
 
==Funkcije==
 
===[[Varenje]]===
Probavne funkcije pljuvačke uključuju vlaženje hrane i pomoć u stvaranju kaše. Ova lubrikativna funkcija pljuvačke omogućava zalogaju hrane da bude lako primljen iz usta u jednjak. Pljuvačka sadrži [[enzim]] [[amilaza]], koji se naziva [[ptijalin]], koji razlaže [[škrob]] u jednostavnije [[šećer]]e, kao što su [[maltoza]] i [[dekstrin]] koji se mogu dalje razložiti u tankom crijevu. Samo oko 30% probave skroba odvija u usnoj šupljini. Pljuvačne žlijezde također luče pljuvačnu lipazu (moćniji oblik [[lipaza|lipaze]]) koja počinje razlaganje [[masti]]. Ova lipaza ima veliku ulogu varenju u masti kod novorođenčadi, jer za razvoj njihove gušteračine lipaze treba izvjesno vrijeme.
 
===Rezervoar iona i tamponska funkcija ===
===Uloga u osjećanju okusa===
{{Glavni|Čulo okusa}}
Pljuvačka je vrlo važna u oblikovanju osjećanja okusa. Ona je tečni medij u kojem hemikalije nadražuju receptorne ćelije za okus (uglavnom povezane sa jezičnim papilama). Osobe s malo sline se često žale na disgeuziju (tj. neuređeni okus, npr. smanjenu sposobnost da osjećanja, ili imaju loš, metalni okus svih supstanci).
 
===Lizanje rana===
Uobičajno je vjerovanje da pljuvačka ima prirodna [[dezinfekcija|sredstva za dezinfekciju]], što dovodi ljude na pomisao da je korisno „lizati rane“. Istraživači na University of Florida u [[Gainesville]]u su otkrili [[protein]] zvani [[faktor rasta]] živca ('''N'''ervs '''G'''rowth '''F''': NGF) u pljuvački [[miš]]eva. Polivene rane ovom supstancom su zarasla duplo brže od netretiranih. Zaključeno je da pljuvačka može pomoći u liječenju rana u nekih vrsta. NGF, međutim, nije pronađen u ljudskoj pljuvački, ali su istraživači našli da ona sadrži takve [[bakterija|antibakterijske]] agense kao što su sekretorni [[IgA]], [[laktoferin]], [[lizozim]] i [[peroksidaza]]. Time nije dokazano da ljudsko lizanje rana njih dezinficira, ali lizanje vjerovatno pomaže u čišćenju rana, uklanjanjem većih zagađivača, kao i prljavštine i da se izravno uklone infektivna tijela. Stoga je lizanje jedan od načina brisanja patogena, ako čista voda nije dostupna za životinje ili osobe.
Usta životinja su stanište mnogih [[bakterija]], od koje su neke i [[patogen]]e. Neke bolesti, kao što su [[herpes]], mogu se prenijeti preko usta. Životinjski i ljudski ugrizi se rutinski tretiraju sistemskim [[antibiotik|antibioticima]] zbog opasnosti od [[sepsa|sepse]].
 
===Ljepilo za izgradnju ptičjih gnijezda===
Mnoge [[ptica]] trkačica u porodici ''Apodidae'', tokom sezone gnježđenja, proizvode viskoznu pljuvačku za lijepljenje materijala za izgradnju gnijezda. Dvije vrste čiope u roda ''Aerodramus'' grade gnijezda koristeći samo svoju pljuvačku, a služi i kao osnovica za gnijezda nekih drugih ptica.
 
==Stimulacija==
Proizvodnja pljuvačke je putem [[simpatički nervni sistem|simpatičkog]] i [[parasimpatički nervni sistem|parasimpatičkog nervnog sistema]].
 
Pljuvačke podstaknuta simpatičkom inervacijom je gušća, a parasimpatički stimulirana je više vodenasta. Simpatičke stimulacije pljuvačke se luči kako bi se olakšalo disanje, dok je parasimpatička olakša probavu.
 
Parasimpatička stimulacije dovodi do otpuštanja [[acetilholin]]a (''ACH'') u pljuvačku. ''ACH'' se veže za pečurkaste (muskarinske) receptore, konkretno M3, a uzrokuje povećanu unutarćelijsku koncentraciju [[kalcij]]evih iona (preko ''IP3 / DAG'' drugih sistema informacije). To uzrokuje spajanje ćelijskih vezikula sa apikalnom ćelijskom membranom, što dovodi do lučenja. [[Acetilholin]] izaziva pljuvačne žlijezde da oslobode [[kalikrein]], [[enzim]] koji pretvara kininogen u lizill-bradikinin. On stimulira vazodilataciji krvnih sudova i kapilara u [[pljuvačne žlijezde|pljuvačnim žlijezdama]], što povećava njihovu propustljivost, rezultirajući povećanim protokom krvi i omogućuje proizvodnju više pljuvačke. Pored toga, supstanca ''P'' se može vezati za tahikininska ''NK-1'' receptor i dovesti do povećane koncentracije i unutarćelijskog [[kalcij]]a i naknadnog povećanja lučenja pljuvačke. Konačno, i parasimpatička i simpatička nervna stimulacija mogu dovesti do kontrakcije [[epitel|mijoepiteila]] koja uzrokuje izbacivanje sekreta iz sekretorne kesa u kanale i na kraju u usnu šupljinu.
 
Simpatičke stimulacije rezultira u oslobađanju norepinefrina. Norepinefrinsko vezivanje za α-adrenergičk receptor će izazvati povećanje unutarćelijske razine [[kalcij]]a, što dovodi do više tekućine u odnosu na lučenje [[protein]]a. Ako norepinefrin vezuju β-adrenergički receptori, to će rezultirati u lučenju više proteina ili [[enzim]]a. Stimulacija norepinefrin u početku smanjuje dotok [[krv]]i u pljuvačne žlijezde zbog suženja krvnih sudova, ali ovaj efekat je zahvaćen vazodilatacijom uzrokovanom različitim lokalnim vazodilatatorima.
Proizvodnja pljuvačke može biti ljekovita, kada stimuliše tzv. sialagoge. Također je mogu potisnuti tzv. antisialagzi.<ref>{{GeorgiaPhysiology|6/6ch4/s6ch4_6.</ref><ref>Fejerskov O., Kidd
E. (2008): The disease and its clinical Management, 2nd edition. Wiley-Blackwell, London, ISBN 978-1-4051-3889-5.</ref>
 
==Dnevno lučenje pljuvačke==
Postoji mnogo rasprava o količini sline koju zdrava osoba dnevno proizvede. Procjene se kreću od 0 ,75-1,5 litara dnevno, a općeprihvaćeno je da za vrijeme spavanja ta količina iznos pada gotovo na gotovo nulu. Kod ljudi, submandibularne žlijezde doprinose oko 70-75% ukupnog sekreta, dok parotidne žlijezde dodaju oko 20-25%, a male količine se izlučuju iz drugih pljuvačnih [[žlijezda]].
 
==Sadržaj pljuvačke==
Proizvedena u pljuvačnim [[žlijezda]], ljudska pljuvačka sadrži oko 99,5% vode, ali i mnoge važne tvari, uključujući i [[elektrolit]]e, sluz, [[bakterija|antibakterijske spojeve]] i razne [[enzim]]e.
 
To je tečnost koja sadrži sljedeće komponente:<br>
*'''Voda''',<br>
*'''Elektroliti''': <br>
**2-21 &nbsp;mmol/L [[natrij]]a (manje od [[krv]]ne plazme)<br>
**10-36 &nbsp;mmol/L [[kalij]]a (više od [[plazma|krvne plazme]])<br>
**1,2-2,8 mmo/L [[kalcij]]a (slično plazmi)<br>
**0,08-0,5 &nbsp;mmol/L [[magnezij]]a <br>
**5-40 &nbsp;mmol/L [[hlorid]]a (niže od plazma)<br>
**25 &nbsp;mmol/L [[bikarbonat]]a (veći od plazma)<br>
**1,4-39 &nbsp;mmol/L [[fosfat]]a<br>
**[[Jod]] (mmol/L koncentracija je obično veća od plazme, ali je zavisna varijable, prema unosu joda)<br>
*'''Sluz''' (sluz u pljuvački se uglavnom sastoji od mukopolisaharida i glikoproteina)<br>
*'''Antibakterijska jedinjenja''' (tiocijanat, [[vodik-peroksid]], i sekretorni [[imunoglobulin]] A)<br>
*'''Epidermski faktor rasta (EGF)'''<br>
*'''Različiti enzimi'''; U pljuvački postoje tri glavna [[enzim]]a:<br>
**α-amilaza (EC3.2.1.1), ili ptijalin, koji luči ćelije parotidne i submandibularne žlijezde; počinje probavu skroba prije nego što se hrana i proguta; ima [[pH]] optimum od 7,4
**Jezična lipaza, koja se luči iz acinusnih ćelije sublingvalne žlijezde; ima pH optimum oko 4,0 tako da se ne aktivira do ulaska u kiselu sredinu [[želudac|želuca]]<br>
**Kalikrein, [[enzim]] koji cijepa kininogen proteolitičkom visoko-molekulskom težinom za proizvodnju bradikinina, koji je vazodilatator; luče ga acinusne ćelije sve tri velike pljuvačne žlijezde<br>
**Antimikrobna enzime koji ubijaju bakterije<br>
***Lizozim <br>
***Pljuvačke laktoperoksidaza<br>
***Laktoferin<br>
***[[Imunoglobulin]] A<br>
***[[Prolin]] - bogati proteini (funkcija u Ca 2+ vezujućpj formaciji; ubijanje mikroba i podmazivanje)<br>
**Minor enzimi uključuju pljuvačne kisele fosfataze A + B, N-acetilmuramoil-L-alanin amidazu, NAD (P) H dehidrogenazu (kinon), superoksid dismutazu, glutation transferazu, klasa 3 aldehid dehidrogenazu, glukoza-6-fosfatizomerazu i tkivni kalikrein (funkcija nepoznata)<br>
*'''Ćelije''': možda čak 8 miliona ljudskih i 500 miliona bakterijskih ćelija po ml. Prisutnost [[bakterija|bakterijskih]] produkata (male organske kiseline, amini, i tiol) izaziva slinenje, a ponekad imaju neprijatan miris<br>
*'''Opiorfin''', supstanca bolova koja se nađe u ljudskoj pljuvački<br>
*'''Haptocorin''', [[protein]] koji se veže za [[vitamin B12]] za zaštitu od degradacije u želucu, prije nego što se vezuje za unutrašnji faktor.