Jedro (biologija): razlika između verzija

Dodana 9.584 bajta ,  prije 7 godina
(review)-Dopuna
m (Uklanjanje Link FA/FL/GA)
((review)-Dopuna)
[[Datoteka:Diagram human cell nucleus.svg|mini|Građa'''Dijagram jedra [[eukarioti|eukariota]]'']]
{{Nedostaju izvori}}
==Definicija==
[[Datoteka:Diagram human cell nucleus.svg|mini|Građa jedra]]
'''Jedro''' je najupadljivija, velika organela eukariotskih [[ćelija]]. Sam naziv - [[latinski|lat]]. ''nucleus'' znači jezgro - govori o značaju jedra za ćeliju. U njemu se nalazi [[DNK]], u kojoj su uskladištene informacije o građi i funkcionisanju ćelije. U jedru se, dakle, nalazi jedarni dio sveukupnog [[genom]]a [[eukarioti|eukariota]]. Jedro regulišeregulira sve procese u ćeliji, u njemu se obavlja i sinteza DNK ([[replikacija]]) i svih vrsta RNK ([[transkripcija]]), kao i dijela [[protein]]a ([[translacija]]). Ćelija najčešće ima jedno jedro, mada ima i onih sa više jedara (polinuklearne ćelije), a i veoma rijetko ćelija bez jedra (takvi su npr. eritrociti skoro svih [[sisar]]a).
==Opis==
Jedro je važna i obavezna komponenta svih [[eukarioti|eukariotskih]] ćelija. Ono je dobro izraženo, s izuzetkom nekih [[bakterija]] i modrozelenih algi, kod kojih je jedarni ma-terijal organizovan kao nukleoid. Obično ima oblik okruglog prozračnog tijela, okruženog tankom jedrovom opnom. U živim ćelijama ono je optički homogena struktura u kojoj se uočava jedno ili više malih tjelešaca - [[jedarcr|jedaraca]]. [[Ćeliski ciklus]] obuhvata dva perioda: *interfazni ili metabolički i
*mitotički period (period diobe).
Ovi periodi se odlikuju karakterističnim i specifičnim promjenama u jedru.
Većina eukariotskih [[organizam]]a u svojim ćelijama ima samo jedno jedro. Izuzeci od ovog pravila su, na primjer, neki predstavnici [[alga|algi]] i [[gljiva]]. Višejedarnost je u životinjskom svijetu rijetka. Poznato je, recimo, da (među [[protozoa]]ma) paramecijum ima redovno dva jedra; manje jedro je tzv. [[mikronukleus]] i učestvuje u razmnožavanju, dok veće jedro ([[makronukleus]]) ima ulogu u [[metabolizam|metabolizmu]] životinje. Kod višećelijskih organizama veći broj jedara se javlja samo u vlaknima poprečnoprugastih [[mišić]]a, a koja su nastala stapanjem većeg broja ćelija (sincitija). Među eukariotskim organizmima, [[crvena krvna zrnca]] [[sisar]]a (osim [[kamila|kamile) nemaju jedra. Ova bezjedarnost je sekundarna pojava.
 
Iako se jedro može javiti u različitim oblicima, najčešće je loptasto ili elipsoidno. U ćelijama [[leikociti|bijelih krvnih zrnaca]] jedro uvijek ima režnjeviti, razuđeni oblik. U praživotinja se često javljaju različiti oblici: izdužen, izvijen, kobasičast itd. U živim ćelijama, kao što je rečeno, interfazno jedro izgleda homogeno i optički prazno. Na fiksiranim (specifično obojenim) preparatima jedro ispoljava svoje odgovarajuće strukture.
===Građa jedra===
Obojena masa jedra se, zbog afiniteta prema boji, naziva '''[[hromatin]]'''. Danas se pouzdano zna da je hromatin materija od koje su građeni [[hromosom]]i i da predstavlja nukleoproteinsku komponentu interfaznog jedra. Jedro je vrlo složen ćelijski sastojak, čiju strukturu čine jedrova opna, jedrov sok, jedarce i hromosomi.
*'''Jedrova opna''' (kariomembrana) je dvo¬struka membrana koja odvaja jedrov sadržaj od citoplazme. Proučavanja fine građe jedra pokazala su da je njegova ovojnica sastavljena od dvije membrane koje imaju slične karakteristike kao i ćelijska mem-brana. Sastavljene su od lipoproteina.
*'''Jedrova ovojnica''' se na početku ćelijske diobe raspada, a nakon diobe ponovo organizira.
*'''Jedrov sok''' je vodeni rastvor raznih materija, a označava se i kao nukleoplazma ili karioplazma. U jedrovom soku su smješteni njegovi osnovni sastojci i strukture – [[hromosom]]i, tj. [[DNK]] i jedarca. Pored toga, jedro sadrži i [[protein]]e, [[RNK|ribonukleinsku kiselinu i čitav niz raznih [[enzim]]a.
 
'''[[Jedarce]]''' – nukleolus (jedno ili više njih) nalazi se u jedrovom soku. Jedarca su manje-više okruglog oblika i dobro se zapažaju za vrijeme interfaze, dok se za vrijeme ćelijske diobe gube (dezorganiziraju). Po završetku ćelijske diobe ponovo se javljaju. Jedarca najvećim dijelom sadrže bjelančevine (do 70%), zatim ribonukleinske kiseline, [[ffosfolipid]]e i [fenzim]]e.
===Hromosomi i hromosomska garnitura===
Hromosomi su najvažnije komponente jedra, jer su nosioci nasljednih jedinica – [[gen]]a, koji svojom aktivnošću određuju i regulišu [[metabolizam|metaboličke]] i sve ostale životne procese u ćelijama, uključujući i samoobnavljanje. Hromosomi se stalno nalaze u jedru; oni su permanentne strukture, tj. održavaju svoj individualitet tokom [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. Odlikuju se sposobnošću za autoreprodukciju i prilikom diobe jedra dijele se i oni, što odražava njihov kontinuitet, kako u nizu ćelijskih dioba, tako u kontinuitetu sukcesivnih generacija.
 
*'''Broj hromosoma''' u raznih vrsta živih bića manje ili više je različit, ali je za svaku vrstu određen i stalan. Skup svih hromosoma u ćeliji označava se kao [[hromosomska garnitura]]. Razlikuju se dva tipa hromosomskih garnitura: haploidna i diploidna. U organizama sa seksualnim razmnožavanjem [[gamet]]e imaju haploidni broj hromosoma (''n''), a somatične ćelije imaju diploidan hromosomski broj (''2n''), jer sadrže dvije haploidne garniture, porijeklom od dva roditelja. Prema tome, [[ploidija|diploidnu hromosomsku garnituru]] čini, ustvari, ''n'' homolognih parova (homologan = istosmislen, odgovarajući, s istim odnosima). U svakom paru ovih hromosoma jedan potiče od oca, a drugi (isti takav) od majke.
 
*'''Veličina hromosoma''' je različita u raznih vrsta; ona je, također, različita i u istoj garnituri. Kao i broj, i veličina hromosoma je konstantna i specifična oznaka za svaku vrstu [[organizam]]a.
*'''Dužina hromosoma''' varira izmedu 0,5 μ i 40 μ, a debljina između 0,2 μ i 2 μ. Izuzetak čine tzv. gigantski hromosomi u ćelijama pljuvačnih ¬žlijezda nekih insekata, koji mogu imati 20 puta veću dužinu nego tipični interfazni hromosomi.<ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, ISBN 9958-9344-1-8.</ref><ref>Kapur Pojskić L., Ed. (2014): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, ISBN 978-9958-9344-8-3.</ref><ref>Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. (1996): Biologija 1, Svjetlost, Sarajevo, ISBN 9958-10-686-8.</ref><ref> Sofradžija A., Berberović Lj., Hadžiselimović R. (2003): Biologija za 2. razred opće gimnazije: 39-41. Svjetlost, Sarajevo, ISBN 9958-10-581-0.</ref>
 
*'''Oblik hromosoma''' je, također, različit u raznih [[vrsta [[organizam]]a, a različit je i u istoj [[hromosomska garnitura|hromosomskoj garnituri]]. Međutim, kao i broj i veličina, tako je i forma hromosoma konstantna i specifična za svaku vrstu organizama. Zavisno od fizičkog stanja, odnosno faze ćelijske diobe, hromosomi najčešće imaju izgled kratkog konca ili štapića. Oni su u metafazi definitivno formirani i tada ispoljavaju svoj karakteristični izgled, kada se najintenzivnije boje i ispoljavaju svoje najznačajnije morfološke karakteristike. Na tijelu svakog hro¬mosoma redovno postoji jedno suženje (konstrikcija) koje se naziva primarno suženje. Na tom mjestu se nalazi specifična hromosomska struktura, [[centromera]] (sa [[kinetohor]]om). Osnovna uloga centromere, tj. kinetohora je vezana za kretanje hromosoma ka polovima "[[diobeno vreteno|diobenog vretena]]" za vrijeme ćelijske diobe. Od položaja centromere zavisi i oblik hromosoma u ćelijskoj diobi. Po tom kriteriju, hromosomi mogu hiti jednokraki (s terminalnom centromerom) i dvokraki (s centromerom u ostalim regionima).
Osim primarnog suženja, hromosomi mogu pokazivati i druge konstrikcije na jednom ili na oba kraka. Ova suženja se nazivaju sekundarnim. Kod nekih hromosoma ona odvajaju mali vršni segment (dio) hromosoma, koji se naziva '''[[satelit]]''' ili trabant, a njegovi nosioci satelitski hromosomi; oni imaju ulogu organizatora jedarca.
Terminalni dijelovi hromosoma se po svom ponašanju razlikuju od njegovih ostalih dijelova, iako ne pokazuju nikakve vidljive morfološke diferencijacije. Ti krajevi su označeni kao [[telomera|telomere]]. Uloga telomera je u vezi s kinetikom i polaritetom hromosoma za vrijeme ćelijske diobe.
 
Osnovnu komponentu hromosoma čini [[hromonema]], smještena u unutrašnjosti hromosomske matrice (matriksa). Hromoneme predstavljaju specifičnu dvojnu spiralu [[nukleoprotein]]skih niti, od kojih se obrazuju obje [[hromatida|hromatide]]. Hromonema je po dužini diferencirana na specifične segmente, koji se nazivaju [[hromomera|hromomere]].<ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, ISBN 9958-9344-1-8.</ref><ref>Kapur Pojskić L., Ed. (2014): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, ISBN 978-9958-9344-8-3.</ref><ref>Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. (1996): Biologija 1, Svjetlost, Sarajevo, ISBN 9958-10-686-8.</ref><ref> Sofradžija A., Berberović Lj., Hadžiselimović R. (2003): Biologija za 2. razred opće gimnazije: 39-41. Svjetlost, Sarajevo, ISBN 9958-10-581-0.</ref>
 
Glavne hemijske komponente hromosoma su [[nukleinske kiseline]] i [[proteini]]. Na ove komponente, od cjelokupne hromosomske mase, otpada 70-90%. Osim [[DNK]] i [[protein]a, hromosomi sadrže različite količine [[RNK]] i ne[[histon]]skih proteina. Količina DNK i kiselih proteina veoma varira u zavisnosti od [[metabolizam|metaboličke]] aktivnosti ćelija.
Unutrašnja struktura hromosoma je veoma složena. Ona se danas intenzivno proučava raznim sredstvima i metodama, što omogućava da se dobije potpunija predstava o hromosomu kao strukturnoj i funkcionalnoj jedinici jedra.
==Reference==
{{reference}}
==Također pogledajte==
*[[Ćelije (biologija)|Ćelija]]
*[[Hromosom]]
*[[Hromosomska garnitura]]
*[[Genom]]
[[Kategorija:Ćelija]]
[[Kategorija:Organele]]
[[Kategorija:Jedro]]
[[Kategorija:Nukleinske kiseline]]
 
 
 
 
{{Commonscat|Cell nucleus}}
23.119

izmjena